Μια πόλη δεν γίνεται «έξυπνη» απλά επειδή διαθέτει αισθητήρες, εφαρμογές και ψηφιακές υπηρεσίες. Πραγματικά «έξυπνη» μπορεί να θεωρηθεί όταν οι υποδομές και οι υπηρεσίες της μπορούν να χρησιμοποιηθούν από όλους, χωρίς αποκλεισμούς. Από έναν άνθρωπο που μετακινείται με αναπηρικό αμαξίδιο μέχρι έναν ηλικιωμένο, έναν γονέα με παιδικό καρότσι ή έναν επισκέπτη με προβλήματα όρασης, η προσβασιμότητα αποτελεί βασικό στοιχείο της σύγχρονης αστικής ανάπτυξης. Στο πλαίσιο των smart cities, η προσβασιμότητα δεν αφορά μόνο τις ράμπες στα πεζοδρόμια ή τους ανελκυστήρες στους σταθμούς. Περιλαμβάνει ασφαλείς διαδρομές, προσβάσιμα μέσα μεταφοράς, κατανοητή πληροφόρηση, ψηφιακές υπηρεσίες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν από άτομα με διαφορετικές ανάγκες, αλλά και τη δυνατότητα των πολιτών να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνική και οικονομική ζωή.
Από τον σχεδιασμό στην καθημερινότητα
Για τους δήμους, το πρώτο βήμα είναι να γνωρίζουν πού βρίσκονται τα εμπόδια. Τα γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών (GIS), οι ψηφιακοί χάρτες και οι εφαρμογές αναφοράς προβλημάτων μπορούν να βοηθήσουν στην καταγραφή μη προσβάσιμων πεζοδρομίων, διαβάσεων, δημοτικών κτιρίων και κοινόχρηστων χώρων. Η τεχνολογία, ωστόσο, δεν αρκεί από μόνη της για να δώσει λύσεις στα παραπάνω. Χρειάζονται σωστός σχεδιασμός, χρηματοδότηση, συντήρηση των υποδομών και ουσιαστική συμμετοχή των ίδιων των ατόμων με αναπηρία στον σχεδιασμό των παρεμβάσεων.
Στην Ελλάδα, τα Σχέδια Αστικής Προσβασιμότητας (ΣΑΠ) αποτελούν ένα σημαντικό εργαλείο προς αυτή την κατεύθυνση. Στόχος τους είναι να προσδιορίσουν τις απαραίτητες παρεμβάσεις και να διαμορφώσουν συνεχόμενες, ασφαλείς και προσβάσιμες διαδρομές προς δημόσιες υπηρεσίες, πλατείες, πάρκα και άλλους βασικούς προορισμούς.
Ο Δήμος Αθηναίων, για παράδειγμα, προχωρά στην εκπόνηση του δικού του ΣΑΠ, καταγράφοντας προβλήματα και προτείνοντας παρεμβάσεις σε οδικούς άξονες, δημόσια κτίρια και κοινόχρηστους χώρους. Τον Μάιο του 2026 έθεσε σε δημόσια διαβούλευση τις προτεινόμενες διαδρομές και παρεμβάσεις, δίνοντας τη δυνατότητα στους πολίτες να ενημερωθούν και να καταθέσουν τις απόψεις τους.
Παράλληλα, η ψηφιακή πλατφόρμα MyStreet, η οποία συγκεντρώνει στοιχεία για τη χρήση κοινόχρηστων χώρων και δέχεται αναφορές πολιτών, αποτελεί ένα παράδειγμα αξιοποίησης ψηφιακών εργαλείων για την καλύτερη εποπτεία του δημόσιου χώρου. Το 2026 ανακοινώθηκε η προσθήκη νέων γεωχωρικών δεδομένων, μεταξύ άλλων για ζητήματα προσβασιμότητας και ασφάλειας. Το ζητούμενο είναι τα δεδομένα αυτά να οδηγούν σε αποτελεσματικότερους ελέγχους και ουσιαστικές παρεμβάσεις.
Τι κάνουν οι ευρωπαϊκές πόλεις;
Στην Ευρώπη, όλο και περισσότερα είναι τα παραδείγματα πόλεων που αντιμετωπίζουν την προσβασιμότητα ως συνολική πολιτική και όχι ως μεμονωμένο τεχνικό έργο.
Η Σαραγόσα στην Ισπανία, νικήτρια του ευρωπαϊκού βραβείου Access City Award 2026, έχει συνδέσει την προσβασιμότητα με τον συνολικό τρόπο λειτουργίας του δήμου. Διαθέτει στρατηγικό σχέδιο για την καθολική προσβασιμότητα για την περίοδο 2025-2030, ειδική δημοτική δομή συντονισμού και μηχανισμούς παρακολούθησης της προόδου. Παράλληλα, επενδύει σε προσβάσιμους δημόσιους χώρους, μεταφορές και ψηφιακές υπηρεσίες. Το βασικό δίδαγμα είναι ότι η προσβασιμότητα χρειάζεται συγκεκριμένους στόχους, προϋπολογισμό και διαρκή αξιολόγηση.
Η Βαλένθια, που κατέκτησε τη δεύτερη θέση στην ίδια διοργάνωση, συνδυάζει τις παρεμβάσεις στις μετακινήσεις με την αξιοποίηση της τεχνολογίας. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, διαθέτει προσβάσιμα δίκτυα λεωφορείων και μετρό, ενώ σε περισσότερες από 700 στάσεις λεωφορείων έχουν τοποθετηθεί οδηγοί όδευσης τυφλών. Παράλληλα, αξιοποιεί την τεχνολογία NaviLens, η οποία βοηθά άτομα με προβλήματα όρασης να εντοπίζουν πληροφορίες και να προσανατολίζονται μέσω του κινητού τους. Η πόλη ενσωματώνει, επίσης, την προσβασιμότητα στον σχεδιασμό της πολιτικής προστασίας και της ενημέρωσης των πολιτών σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
Η Ρεν στη Γαλλία, που κατέκτησε την τρίτη θέση, συνδυάζει τις προσβάσιμες δημόσιες συγκοινωνίες με ψηφιακά εργαλεία που διευκολύνουν τον προγραμματισμό μιας μετακίνησης. Η εφαρμογή Handimap προτείνει διαδρομές χωρίς σκαλοπάτια και άλλους φυσικούς φραγμούς, ενώ ειδικές υπηρεσίες υποστηρίζουν επιβάτες με μειωμένη κινητικότητα. Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η ψηφιακή πληροφορία μπορεί να μετατρέψει μια δύσκολη μετακίνηση σε μια πιο προβλέψιμη και αυτόνομη εμπειρία.
Η επόμενη ημέρα των smart cities
Για την Ελλάδα, η πρόκληση δεν είναι μόνο να σχεδιάσει περισσότερες προσβάσιμες υποδομές, αλλά να εξασφαλίσει ότι αυτές λειτουργούν στην πράξη. Μια ράμπα που καταλήγει σε εμπόδιο, ένα πεζοδρόμιο που καταλαμβάνεται από σταθμευμένα οχήματα ή μια δημοτική εφαρμογή που δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί από άτομα με αναπηρία υπονομεύουν την προσπάθεια.
Το επόμενο βήμα είναι η σύνδεση των Σχεδίων Αστικής Προσβασιμότητας με ψηφιακούς χάρτες, συστήματα παρακολούθησης έργων, εφαρμογές ενημέρωσης και μηχανισμούς άμεσης αναφοράς προβλημάτων. Εξίσου σημαντική είναι η δημιουργία προσβάσιμων ιστοτόπων και ηλεκτρονικών υπηρεσιών, ώστε η ψηφιακή μετάβαση να μη δημιουργεί νέους αποκλεισμούς.
Η Εθνική Στρατηγική για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία 2024-2030 εντάσσει την καθολική προσβασιμότητα στις βασικές προτεραιότητες της χώρας, καλύπτοντας τόσο το φυσικό περιβάλλον όσο και τις ψηφιακές υπηρεσίες.
Κανείς πλέον δεν αμφισβητεί ότι η επιτυχία μιας έξυπνης πόλης δεν μετριέται μόνο με τον αριθμό των ψηφιακών εφαρμογών ή των τεχνολογικών έργων της. Μετριέται κυρίως από το αν ο κάθε δημότης μπορεί να φτάσει με ασφάλεια στον προορισμό του, να χρησιμοποιήσει τις υπηρεσίες του δήμου και να συμμετέχει στην καθημερινή ζωή χωρίς εμπόδια χρησιμοποιώντας όλες αυτές τις τεχνολογίες και υπηρεσίες. Αυτή είναι η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα σε μια πόλη που απλώς χρησιμοποιεί τεχνολογία και σε μια πόλη που αξιοποιεί την τεχνολογία για να γίνει καλύτερη για όλους.
