Έντονες αντιδράσεις προκαλεί σε ολόκληρη την Ευρώπη η ταχεία επέκταση των κέντρων δεδομένων, με περισσότερες από 100 οργανώσεις σε 15 ευρωπαϊκές χώρες να ζητούν την προσωρινή αναστολή της έγκρισης νέων μεγάλων εγκαταστάσεων, μέχρι να διαμορφωθεί ένα σαφές πλαίσιο κανόνων για την ανάπτυξη και τη λειτουργία τους. Οι κινητοποιήσεις πραγματοποιήθηκαν στις 6 και 7 Νοεμβρίου, στο πλαίσιο της πανευρωπαϊκής πρωτοβουλίας Stop Dirty Data Centres, με τη συμμετοχή περιβαλλοντικών οργανώσεων, φορέων ψηφιακών δικαιωμάτων, συλλογικοτήτων και κατοίκων περιοχών που βρίσκονται αντιμέτωπες με νέα επενδυτικά σχέδια. Οι δράσεις επεκτάθηκαν σε χώρες όπως η Ιρλανδία, η Πολωνία, η Δανία, η Φινλανδία, η Ισπανία, η Ολλανδία, η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Το αίτημα των οργανώσεων είναι η επιβολή μορατόριουμ στις νέες επενδύσεις μεγάλης κλίμακας, έως ότου αξιολογηθούν οι περιβαλλοντικές, ενεργειακές και κοινωνικές επιπτώσεις τους. Η κινητοποίηση δεν περιορίζεται πλέον σε μεμονωμένες τοπικές αντιδράσεις, αλλά αποκτά ευρωπαϊκό συντονισμό, μεταφέροντας τη συζήτηση για τις ψηφιακές υποδομές στο πεδίο της δημόσιας πολιτικής.
Η ενέργεια και το νερό στο επίκεντρο των αντιδράσεων
Βασικός άξονας της διαμαρτυρίας είναι η αυξανόμενη κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας και νερού από τις εγκαταστάσεις, ιδιαίτερα εκείνες που προορίζονται για την εκπαίδευση και λειτουργία συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Οι οργανώσεις υποστηρίζουν ότι η συγκέντρωση μεγάλων υπολογιστικών υποδομών σε συγκεκριμένες περιοχές δημιουργεί πρόσθετες πιέσεις στα τοπικά δίκτυα ηλεκτροδότησης, στους υδάτινους πόρους και στις διαθέσιμες εκτάσεις γης. Στις ανησυχίες προστίθενται οι επιπτώσεις από τις εφεδρικές γεννήτριες, η ηχορύπανση, η κυκλοφοριακή επιβάρυνση κατά την κατασκευή, αλλά και η αλλαγή της φυσιογνωμίας ολόκληρων περιοχών. Παράλληλα, τίθενται ζητήματα σχετικά με τον ανταγωνισμό που μπορεί να δημιουργηθεί μεταξύ των μεγάλων επενδύσεων σε υποδομές δεδομένων και άλλων αναγκών των τοπικών κοινωνιών, όπως η κατοικία και η αξιοποίηση φυσικών πόρων. Η ένταση των αντιδράσεων αποτυπώθηκε και στην Ολλανδία, όπου περισσότεροι από 100 ακτιβιστές εισήλθαν σε εργοτάξιο κατασκευής κέντρου δεδομένων της Microsoft στο Άμστερνταμ, προκαλώντας αστυνομική παρέμβαση. Το περιστατικό ανέδειξε τη μετάβαση από τις διαμαρτυρίες και τις δημόσιες παρεμβάσεις σε πιο δυναμικές μορφές κινητοποίησης απέναντι σε συγκεκριμένα επενδυτικά σχέδια.
Οι αντιδράσεις εκδηλώνονται σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη επιδιώκει να ενισχύσει σημαντικά τη θέση της στον διεθνή ανταγωνισμό των ψηφιακών υποδομών. Η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, του cloud computing και των υπηρεσιών υψηλής υπολογιστικής ισχύος δημιουργεί ανάγκη για νέες εγκαταστάσεις, μεγαλύτερη χωρητικότητα και πρόσβαση σε αξιόπιστα ενεργειακά δίκτυα. Το μέγεθος της επενδυτικής κινητικότητας είναι χαρακτηριστικό. Σύμφωνα με την έκθεση PwC Global Data Centre Outlook 2026-2050, οι ετήσιες επενδύσεις σε ευρωπαϊκά έργα κέντρων δεδομένων αυξήθηκαν από περίπου 12 δισ. ευρώ το 2020 σε 25-26 δισ. ευρώ το 2026. Για την περίοδο 2026-2031, οι συνολικές επενδύσεις εκτιμάται ότι θα φτάσουν τα 176 δισ. ευρώ. Η τεχνολογική βιομηχανία υποστηρίζει ότι οι συγκεκριμένες υποδομές αποτελούν προϋπόθεση για την ανάπτυξη της ψηφιακής οικονομίας, δημιουργούν θέσεις εργασίας κατά την κατασκευή και τη λειτουργία τους και προσελκύουν σημαντικά κεφάλαια. Επισημαίνει, επίσης, ότι χωρίς επαρκή υπολογιστική ισχύ η Ευρώπη κινδυνεύει να εξαρτάται ακόμη περισσότερο από τις υποδομές τρίτων χωρών.
Το πραγματικό δίλημμα για την Ευρώπη
Η αντιπαράθεση φέρνει στο προσκήνιο ένα ζήτημα που ξεπερνά τα όρια της περιβαλλοντικής πολιτικής. Η Ευρώπη καλείται να αποφασίσει πώς θα αναπτύξει τις υποδομές που απαιτούνται για την τεχνητή νοημοσύνη, χωρίς η επέκτασή τους να δημιουργεί δυσανάλογες επιβαρύνσεις στις τοπικές κοινωνίες και στα εθνικά ενεργειακά συστήματα. Το αίτημα για αναστολή νέων επενδύσεων δεν αποτελεί απλώς μια διαμαρτυρία απέναντι στις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες. Αποτελεί ένδειξη ότι η κοινωνική αποδοχή των ψηφιακών υποδομών δεν θεωρείται πλέον δεδομένη. Η αδειοδότηση, η ενεργειακή επάρκεια, η κατανάλωση νερού, η χωροθέτηση και η διαφάνεια των επενδυτικών σχεδίων αποκτούν κεντρική σημασία.
Για την ευρωπαϊκή αγορά, αλλά και για χώρες όπως η Ελλάδα που διεκδικούν μερίδιο στη διεθνή αγορά των data centers, η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία. Η προσέλκυση επενδύσεων δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τον σχεδιασμό των ενεργειακών και περιβαλλοντικών υποδομών, ούτε από τη διαμόρφωση σταθερών κανόνων που θα επιτρέπουν την ανάπτυξη χωρίς αιφνιδιασμούς και συγκρούσεις με τις τοπικές κοινωνίες. Η επόμενη φάση της ευρωπαϊκής πολιτικής για τα κέντρα δεδομένων θα κριθεί, επομένως, όχι μόνο από το ύψος των επενδύσεων που θα εξασφαλίσει, αλλά και από την ικανότητά της να διαμορφώσει ένα βιώσιμο μοντέλο ανάπτυξης. Η ψηφιακή κυριαρχία χρειάζεται υποδομές, αλλά χρειάζεται και κοινωνική και ενεργειακή νομιμοποίηση.
