Ο Ιωσήφ Σηφάκης, καθηγητής Πληροφορικής και κάτοχος του Βραβείου Turing 2007, της ύψιστης διεθνούς διάκρισης στην επιστήμη των υπολογιστών, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης επιστημονικής σκέψης. Από τα παιδικά του χρόνια στο Ηράκλειο της Κρήτης έως τη διεθνή ακαδημαϊκή του πορεία στη Γαλλία, η διαδρομή του χαρακτηρίζεται από πνευματική τόλμη, επιμονή και βαθιά πίστη στη δύναμη της γνώσης. Πρωτοπόρος στη θεωρία και την πράξη της επαλήθευσης συστημάτων, συνέβαλε καθοριστικά στην ασφάλεια κρίσιμων τεχνολογιών που επηρεάζουν άμεσα την καθημερινή μας ζωή, από τα αεροσκάφη έως τα βιομηχανικά συστήματα ελέγχου. Σήμερα, με καθαρό λόγο και κριτική ματιά, με συνέντευξη εφ΄ όλης της ύλης στο 11ο τεύχος του περιοδικού AI Report, παρεμβαίνει στον δημόσιο διάλογο για την τεχνητή νοημοσύνη και τα αυτόνομα συστήματα, υπενθυμίζοντας ότι η τεχνολογία δεν είναι μοίρα, αλλά επιλογή… και πρωτίστως ευθύνη της κοινωνίας.
Κύριε Καθηγητά, τα παιδικά σας χρόνια στο Ηράκλειο της Κρήτης πώς επηρέασαν την επιλογή σας να στραφείτε στην επιστήμη και την έρευνα;
Η παιδική μας ηλικία παίζει καθοριστικό ρόλο στο τι θα γίνουμε τελικά. Το συνειδητοποιώ ιδιαίτερα σήμερα, καθώς βλέπω πιο καθαρά πόσο πολύ το περιβάλλον και η προσωπικότητά μου ως παιδί επηρέασαν την εξέλιξή μου. Καταρχάς θα τονίσω ότι στα τέλη των ετών 50, η επιστήμη και οι επιστημονικές γνώσεις απολάμβαναν ιδιαίτερο κύρος. Ήταν επίσης μια περίοδος αισιοδοξίας και ευφορίας, που σηματοδοτήθηκε από την ανάκαμψη μετά τις δοκιμασίες των πολέμων. Οι κοινωνίες πίστευαν σε ένα καλύτερο μέλλον, χωρίς το αίσθημα ανασφάλειας που άρχισε να κυριαρχεί στις δεκαετίες μετά το 1980. Όλοι οι συμμαθητές μου ήμασταν βαθιά εντυπωσιασμένοι από τις επιστημονικές ανακαλύψεις της εποχής, ιδιαίτερα από τις εφαρμογές της φυσικής στην ηλεκτρονική και την αεροδιαστημική. Πολλών το όνειρο ήταν να γίνουν επιστήμονες, όχι μόνο για την κοινωνική αναγνώριση και μια σχετικά άνετη επαγγελματική σταδιοδρομία, αλλά και για το αίγλη που προσέδιδε η κατάκτηση της γνώσης.
Ως παιδί, ήμουν ιδιαίτερα περίεργος, είχα μια έντονη επιθυμία να κατανοήσω σε βάθος ό,τι παρατηρούσα, σε σημείο που γινόμουν ενοχλητικός για τους γονείς μου και το περιβάλλον μου. Ήμουν αρκετά καλός μαθητής, αλλά ποτέ δεν ένιωθα την ανάγκη να είμαι ο πρώτος. Ο χαρακτήρας μου επηρεάστηκε από ορισμένους εμπνευσμένους δασκάλους και καθηγητές που, με μεγάλη αφοσίωση και επιμονή, μας άνοιξαν τα μάτια μεταδίδοντάς μας όχι μόνο γνώσεις, αλλά και τα απαραίτητα εργαλεία για να σκεφτόμαστε και να βλέπουμε τον κόσμο. Τους θυμάμαι ακόμα με μεγάλη ευγνωμοσύνη και, όταν συναντιόμαστε με παλιούς συμμαθητές, τους θυμόμαστε συχνά με σεβασμό και θαυμασμό. Αυτοί μου έμαθαν να αγαπώ τα μαθηματικά και τη φυσική, με έκαναν να νιώσω τις ρίζες μου και το χρέος μου μέσω της μελέτης της γλώσσας και της ιστορίας μας.
Τι ήταν αυτό που σας τράβηξε αρχικά στην πληροφορική και ειδικότερα στη μελέτη της επαλήθευσης των συστημάτων;
Το 1970 πήγα στη Γαλλία για να σπουδάσω πυρηνική φυσική και η συνάντηση μου με ένα υπολογιστή αποδείχτηκε μοιραία. Ήμουν ήδη ηλεκτρολόγος μηχανικός του ΕΜΠ και ήθελα διακαώς να γίνω ερευνητής. Δεν ξέρω γιατί, αλλά ένιωσα μια ακαταμάχητη έλξη για αυτόν τον τομέα της γνώσης που βρισκόταν ακόμα στα σπάργανα, την Πληροφορική. Αποφάσισα να διακόψω τις μεταπτυχιακές μου σπουδές και να εγγραφώ στο τμήμα Πληροφορικής και Εφαρμοσμένων μαθηματικών του Πανεπιστημίου της Γκρενόμπλ, που είχε δημιουργηθεί πρόσφατα. Ήταν μια απόφαση που άλλαξε ριζικά τη ζωή μου. Την πήρα υπό εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες προς μεγάλη έκπληξη των γονιών μου. Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί εκείνη την εποχή την εξέλιξη και το ρόλο της Πληροφορικής τις επόμενες δεκαετίες.
Υπήρξε κάποια δύσκολη στιγμή στην καριέρα σας που σας έκανε να αμφισβητήσετε την πορεία σας και πώς την αντιμετωπίσατε;
Έζησα δύσκολες καταστάσεις που προκλήθηκαν από εξωτερικούς και ανεξέλεγκτους παράγοντες, και άλλες που προέκυψαν από συγκρούσεις μεταξύ αυτού που ήθελα να γίνω και αυτού που μου επέτρεπαν οι περιστάσεις. Όταν, για παράδειγμα, αποφάσισα να εξερευνήσω δύσκολα προβλήματα, μακριά από τις συμβατικές προσεγγίσεις, βρέθηκα απομονωμένος από την επιστημονική μου κοινότητα, και έθεσα κατά κάποιο τρόπο σε κίνδυνο την καριέρα μου. Από τότε πίστευα ότι αυτό που κάνει τη ζωή άξια να τη ζεις είναι να ονειρεύεσαι και να σμιλεύεις το μέλλον σου. Να δημιουργείς απερίσπαστα, και να δίνεσαι με όλη σου την ψυχή σε αυτό που αγαπάς. Είμαι από φύση μου πεισματάρης και έμαθα να μην υποκύπτω στις δυσκολίες, παραμένοντας πιστός στις πεποιθήσεις και τα οράματά μου. Αυτό με οδήγησε σε δοκιμασίες που τελικά είχαν θετικό αποτύπωμα στη ζωή μου.
Το βραβείο Τούρινγκ, το υψηλότερο στον χώρο της επιστήμης των υπολογιστών, αναγνωρίζει τη σημασία του έργου σας διεθνώς. Πώς θα εξηγούσατε στον μέσο αναγνώστη τι σημαίνει η δουλειά σας για την καθημερινότητά του;
Το βραβείο Turing επιβραβεύει μια σημαντική συμβολή στην επιστήμη της Πληροφορικής. Συχνά υπάρχει η εντύπωση ότι μια τέτοια διάκριση επιβραβεύει μια καινοτόμο ιδέα που έλαμψε σαν αστραπή στο μυαλό μας. Στην πραγματικότητα, είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς και επίπονης εργασίας, ενός μαραθωνίου που περιλαμβάνει όχι μόνο την ανάπτυξη αποτελεσμάτων, αλλά και, σε κάποιο βαθμό, την ανάδειξη και την αναγνώρισή τους από την επιστημονική κοινότητα. Η ανταμοιβή έρχεται συνήθως αρκετές δεκαετίες μετά την ανακάλυψη. Στην περίπτωσή μου, τα πρώτα θεωρητικά αποτελέσματα που δημοσίευσα στις αρχές της δεκαετίας του 80, αντιμετωπίστηκαν με σκεπτικισμό ή αγνοήθηκαν εντελώς. Για να πω την αλήθεια, ούτε κι’ εγώ ο ίδιος είχα συνειδητοποιήσει τη σημασία τους εκείνη την εποχή. Η ανταμοιβή ήρθε 27 χρόνια αργότερα.
Η επαλήθευση συστημάτων συχνά ακούγεται αφηρημένη έννοια. Μπορείτε να μας δώσετε ένα απλό παράδειγμα όπου αυτή η προσέγγιση αποτρέπει σοβαρά λάθη σε τεχνολογίες που χρησιμοποιούμε καθημερινά;
Η Πληροφορική είναι μια επιστήμη που διαφέρει από τις παραδοσιακές θετικές επιστήμες. Αυτές βασίζονται στη χρήση μαθηματικών μοντέλων τα οποία επιτρέπουν ακρίβεια και προβλεψιμότητα. Για παράδειγμα, οι θεωρίες της Φυσικής μας επιτρέπουν να κατασκευάζουμε ηλεκτρομηχανικά συστήματα των οποίων μπορούμε να εγγυηθούμε την ασφάλεια. Μπορούμε για παράδειγμα, να κατασκευάζουμε ουρανοξύστες και γέφυρες με βάση τεχνικές μελέτες που εγγυώνται τη στατική τους επάρκεια. Δυστυχώς, για τα πληροφορικά συστήματα, οι υπάρχουσες θεωρίες που βασίζονται στα μαθηματικά και τη λογική, μας επιτρέπουν να κάνουμε προβλέψεις μόνο για στοιχεία συστημάτων χαμηλής πολυπλοκότητας. Γι’ αυτό το λόγο, σχεδιάζουμε και υλοποιούμε τα πληροφορικά συστήματα κατά τρόπο λίγο-πολύ εμπειρικό. Η επαλήθευση, σε αυτή την περίπτωση, είναι η διαδικασία που επιτρέπει να προσδιορίσουμε εάν ένα σχεδιασμένο σύστημα ικανοποιεί τεχνικές προδιαγραφές όσον αφορά την ασφάλεια και τις επιδόσεις του. Οι εργασίες μου επιτρέπουν σε κάποιο βαθμό, την ακριβή επαλήθευση μοντέλων των συστημάτων πριν στην υλοποίησή τους. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμες για την πιστοποίηση κρίσιμων συστημάτων των οποίων οι βλάβες μπορούν να έχουν καταστροφικές συνέπειες για το ανθρώπινο και το φυσικό περιβάλλον.
Τι σας οδήγησε στην ίδρυση του εργαστηρίου Verimag στη Γκρενόμπλ και ποια ήταν η συμβολή του στην έρευνα και την καινοτομία;
Δημιούργησα το Verimag το 1991 ως βιομηχανικό εργαστήριο με στόχο να μεταφέρω θεωρητικά αποτελέσματα της ομάδας μου σε τεχνικά εργαλεία σχεδιασμού και επαλήθευσης κρίσιμων συστημάτων για πυρηνικά εργοστάσια και αεροσκάφη. Ήταν τότε σαφές ότι η χρήση υπολογιστών σε συστήματα αυτόματου ελέγχου έδινε πολλά πλεονεκτήματα αποτελεσματικότητας και ακρίβειας. Πλην όμως, έπρεπε ο κατασκευαστής τους να αποδείξει ότι ήταν επαρκώς ασφαλή σύμφωνα με διεθνή standards των οποίων η εφαρμογή πιστοποιείται από ανεξάρτητους οργανισμούς. Συγκεκριμένα, η συνεργασία μου με την εταιρεία Aerospatiale, που στη συνέχεια μετονομάστηκε σε Airbus, είχε ως στόχο την ανάπτυξη εργαλείων πιστοποίησης των συστημάτων του A320, που επιτεύχθηκε χάρη στην εφαρμογή των αποτελεσμάτων μας. Μετά τη λήξη της σύμβασης με τη βιομηχανία, το Verimag συνέχισε να λειτουργεί ως δημόσιο εργαστήριο του Πανεπιστημίου της Γκρενόμπλ και διαδραμάτισε πρωτοποριακό ρόλο στην ανάπτυξη και την εφαρμογή κρίσιμων ενσωματωμένων συστημάτων.
Τα τελευταία χρόνια έχετε στραφεί έντονα στα αυτόνομα συστήματα. Τι είναι αυτό που τα καθιστά τόσο δύσκολα στον σχεδιασμό και, κυρίως, στο να τα εμπιστευθούμε;
Τα αυτόνομα συστήματα είναι έξυπνα συστήματα που χρησιμοποιούνται για την παροχή υπηρεσιών αντικαθιστώντας σε μεγάλο βαθμό την ανθρώπινη εργασία. Είναι απαραίτητα για την κατασκευή του Διαδικτύου των Αντικειμένων, το οποίο προβλέπει αυτόνομα οχήματα, έξυπνα εργοστάσια και αγροκτήματα, έξυπνα συστήματα διανομής ενέργειας, αυτόνομα δίκτυα τηλεπικοινωνιών κ.λπ. Πρόκειται γενικά για κρίσιμα συστήματα που λειτουργούν χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, και γι’ αυτό απαιτούνται εγγυήσεις για την ασφάλειά τους και την προστασία τους από κακόβουλες πράξεις.
Για την κατασκευή αυτόνομων συστημάτων είναι απαραίτητη η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, ιδίως για την ανάλυση αισθητηριακών και γλωσσικών δεδομένων. Πλην όμως σήμερα τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι επαρκώς ασφαλή. Αυτό συνεπάγεται τεχνικές δυσκολίες που προς το παρόν επιβραδύνουν την χρήση τους. Για παράδειγμα, οι προβλέψεις των ειδικών για πλήρη επικράτηση των αυτόνομων αυτοκινήτων πριν το 2020, διαψεύστηκαν παταγωδώς.
Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται ραγδαία. Τη βλέπετε περισσότερο ως συνεργάτη του ανθρώπου ή ως δύναμη που θα αντικαταστήσει επαγγέλματα και δεξιότητες;
Όπως κάθε τεχνολογία, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί προς όφελος του ανθρώπου ή να έχει καταστροφικές επιπτώσεις. Για παράδειγμα, η πυρηνική ενέργεια, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας ή για την κατασκευή καταστροφικών όπλων. Είναι ευθύνη της κοινωνίας να επιβάλει κανόνες που μεγιστοποιούν τα οφέλη και μειώνουν τους κινδύνους.
Δυστυχώς, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και οι μεγάλες τεχνολογικές επιχειρήσεις καλλιεργούν με διάφορους τρόπους την ιδέα ότι η ταχεία και ανεξέλεγκτη εφαρμογή της τεχνητής νοημοσύνης είναι απαραίτητη και αναπόφευκτη. Πώς θα κατανεμηθούν τελικά οι ρόλοι μεταξύ μηχανών και ανθρώπων στην παραγωγή και εφαρμογή της γνώσης; Πρόκειται για ένα κοινωνικό και πολιτικό πρόβλημα για το οποίο πρέπει να βρεθούν επειγόντως κατάλληλες λύσεις.
Αν μπορούσατε να αλλάξετε μία μόνο αντίληψη που έχει σήμερα ο κόσμος για την τεχνητή νοημοσύνη, ποια θα ήταν αυτή;
Να κατανοήσουμε την τεράστια διαφορά που οι σειρήνες του τεχνολογικού ντετερμινισμού πασχίζουν να ξεχάσουμε: όπως ένα αεροπλάνο δεν είναι πουλί, έτσι και ένας υπολογιστής δεν είναι ανθρώπινος νους.
Πώς βλέπετε το μέλλον της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης τα επόμενα χρόνια και ποιες εξελίξεις θα σας έκαναν να αισθανθείτε ότι κινούμαστε προς τη σωστή κατεύθυνση;
Η τεχνολογία μας παρέχει τα μέσα για το καλύτερο ή το χειρότερο. Θα ένιωθα ότι κινούμαστε προς τη σωστή κατεύθυνση όταν οι κοινωνίες μας και οι θεσμοί τους συνειδητοποιήσουν το διακύβευμα και ενεργήσουν αποφασιστικά για μια ορθολογική χρήση της τεχνητής νοημοσύνης που σέβεται τις ανθρώπινες αξίες και συμβάλλει στην ευημερία της ανθρωπότητας.
Ποιος είναι ο Ιωσήφ Σηφάκης (βιογραφικό)
Ο καθηγητής Ιωσήφ Σηφάκης είναι ομότιμος διευθυντής έρευνας της Verimag. Ήταν τακτικός καθηγητής στην Πολυτεχνική Σχολή της Λωζάνης (EPFL) για την περίοδο 2011-2016. Είναι ο ιδρυτής του εργαστηρίου Verimag στη Γκρενόμπλ, ενός κορυφαίου εργαστηρίου στον τομέα των κρίσιμων συστημάτων ασφαλείας, το οποίο διηύθυνε επί 13 χρόνια.
Ο Ιωσήφ Σηφάκης είναι διεθνώς αναγνωρισμένος για τη συμβολή του στο σχεδιασμό αξιόπιστων συστημάτων σε πολλούς τομείς εφαρμογών, συμπεριλαμβανομένων των αεροναυτικών και διαστημικών συστημάτων, των τηλεπικοινωνιών και των συστημάτων παραγωγής. Η τρέχουσα έρευνά του επικεντρώνεται στα αυτόνομα συστήματα, ιδίως στα αυτόνομα αυτοκίνητα και στα αυτόνομα τηλεπικοινωνιακά συστήματα. Το 2007 έλαβε το βραβείο Turing, που αναγνωρίζεται ως “η υψηλότερη διάκριση στην επιστήμη των υπολογιστών”, για τη συμβολή του στη θεωρία και την εφαρμογή του ελέγχου μοντέλων, της πιο ευρέως χρησιμοποιούμενης τεχνικής για την επαλήθευση συστημάτων.
Ο Ιωσήφ Σηφάκης είναι μέλος οκτώ ακαδημιών και συχνός ομιλητής σε διεθνή επιστημονικά, τεχνικά και δημόσια φόρουμ.
