Η Ελλάδα αποκτά ισχυρό αποτύπωμα στην ευρωπαϊκή έρευνα για τις έξυπνες μεταφορές, με το Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης και το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Συστημάτων Επικοινωνιών και Υπολογιστών να συγκαταλέγονται στους πλέον ενεργούς οργανισμούς. Οι εφαρμογές στον Πειραιά, τη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα δείχνουν πώς η τεχνητή νοημοσύνη, τα δίκτυα 5G, οι ψηφιακές πλατφόρμες και η ηλεκτροκίνηση μπορούν να αλλάξουν τη λειτουργία των μεταφορών.
Η ελληνική ερευνητική παρουσία στην ανάπτυξη τεχνολογιών έξυπνης κινητικότητας αναδεικνύεται μέσα από μια εκτεταμένη ευρωπαϊκή μελέτη, η οποία καταγράφει 247 ερευνητικά και καινοτομικά έργα, με συνολική ευρωπαϊκή χρηματοδοτική συνεισφορά που υπερβαίνει τα 1,5 δισ. ευρώ. Στην έρευνα συμμετείχαν περισσότεροι από 2.500 οργανισμοί, ενώ ιδιαίτερη θέση στον ευρωπαϊκό χάρτη καταλαμβάνουν δύο ελληνικοί φορείς, το Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ) και το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Συστημάτων Επικοινωνιών και Υπολογιστών (ΕΠΙΣΕΥ). Η έκθεση «Research and Innovation in Smart Mobility in Europe», που εκπονήθηκε από το Κοινό Κέντρο Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αποτυπώνει την εξέλιξη της ευρωπαϊκής τεχνολογικής δραστηριότητας στις μεταφορές και εξετάζει τις εφαρμογές που αναπτύσσονται για τη μετάβαση σε ένα περισσότερο ψηφιακό, αποδοτικό και βιώσιμο σύστημα κινητικότητας. Από τα 247 έργα, τα 126 χρηματοδοτήθηκαν από το πρόγραμμα «Ορίζοντας 2020» και τα υπόλοιπα 121 από το πρόγραμμα «Ορίζοντας Ευρώπη». Η ανάλυση καλύπτει οκτώ βασικούς τομείς: συνδεδεμένα και αυτόνομα οχήματα, διαχείριση κυκλοφορίας, προηγμένη ηλεκτροκίνηση, εναέρια κινητικότητα, μεταφορές και πολεοδομικό σχεδιασμό, έξυπνη εφοδιαστική αλυσίδα, ασφάλεια μεταφορών και νέες υπηρεσίες κινητικότητας.
Η ελληνική παρουσία στην ευρωπαϊκή πρώτη δεκάδα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα στοιχεία για τους ελληνικούς ερευνητικούς οργανισμούς, καθώς δύο φορείς συγκαταλέγονται στους δέκα πλέον ενεργούς οργανισμούς της Ευρώπης, τόσο ως προς τη συμμετοχή σε έργα όσο και ως προς την ευρωπαϊκή χρηματοδοτική συνεισφορά.
Το Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ), με έδρα τη Θεσσαλονίκη, συμμετείχε σε 29 έργα, αναλαμβάνοντας τον συντονισμό τεσσάρων από αυτά. Η ευρωπαϊκή συνεισφορά προς τον οργανισμό ανέρχεται σε 15,6 εκατ. ευρώ. Ακόμη ισχυρότερη είναι η παρουσία του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Συστημάτων Επικοινωνιών και Υπολογιστών (ΕΠΙΣΕΥ), το οποίο συμμετείχε σε 27 έργα και ανέλαβε τον συντονισμό οκτώ. Η αντίστοιχη ευρωπαϊκή συνεισφορά ανέρχεται σε 20,2 εκατ. ευρώ. Συνολικά, οι δύο οργανισμοί συγκεντρώνουν 56 συμμετοχές σε έργα και 35,8 εκατ. ευρώ ευρωπαϊκής συνεισφοράς. Τα ποσά αφορούν τη χρηματοδότηση των συγκεκριμένων οργανισμών στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών κοινοπραξιών και όχι το σύνολο της χρηματοδότησης που κατευθύνθηκε στην Ελλάδα. Η παρουσία τους έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς καταδεικνύει ότι η ελληνική ερευνητική δραστηριότητα δεν περιορίζεται στη συμμετοχή σε ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες, αλλά περιλαμβάνει και την ανάληψη του συντονισμού σύνθετων τεχνολογικών έργων.
Πειραιάς: Το λιμάνι ως πεδίο εφαρμογής τεχνολογιών 5G και τεχνητής νοημοσύνης
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές ελληνικές εφαρμογές είναι το ευρωπαϊκό έργο 5G-LOGINNOV, το οποίο αξιοποίησε το λιμάνι του Πειραιά ως ένα από τα τρία ευρωπαϊκά πιλοτικά περιβάλλοντα, μαζί με το Αμβούργο και το Κόπερ της Σλοβενίας. Το έργο επικεντρώθηκε στη χρήση δικτύων πέμπτης γενιάς (5G), αισθητήρων, ανάλυσης δεδομένων και εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης για τη βελτίωση της λειτουργίας λιμένων και εμπορευματικών κέντρων. Στον Πειραιά δοκιμάστηκαν συστήματα παρακολούθησης φορτηγών και εμπορευματοκιβωτίων, εφαρμογές διαχείρισης της κυκλοφορίας εντός της λιμενικής ζώνης, υπηρεσίες προγνωστικής συντήρησης οχημάτων και εργαλεία που υποστηρίζουν την ασφαλέστερη εκτέλεση των λιμενικών εργασιών. Η πρακτική σημασία αυτών των τεχνολογιών είναι άμεση. Η καλύτερη διαχείριση της κίνησης των φορτηγών, η ταχύτερη εξυπηρέτηση των εμπορευματοκιβωτίων και η ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων μπορούν να περιορίσουν τις καθυστερήσεις και το λειτουργικό κόστος, βελτιώνοντας παράλληλα το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των λιμενικών δραστηριοτήτων. Για μια χώρα με ισχυρή ναυτιλιακή δραστηριότητα και σημαντική θέση στις διεθνείς εμπορευματικές μεταφορές, η αξιοποίηση αντίστοιχων τεχνολογιών αποτελεί κρίσιμο πεδίο ανάπτυξης.
Θεσσαλονίκη: Ψηφιακή πλατφόρμα για τη διαχείριση εμπορευματικών μεταφορών
Στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης αναπτύχθηκε το έργο DataPorts, με στόχο τη δημιουργία μιας ψηφιακής πλατφόρμας ασφαλούς ανταλλαγής δεδομένων μεταξύ των επιχειρήσεων και των φορέων που συμμετέχουν στην εφοδιαστική αλυσίδα. Η εφαρμογή επιδιώκει να βελτιώσει τη διαχείριση της παραλαβής και παράδοσης εμπορευματοκιβωτίων, αξιοποιώντας δεδομένα από διαφορετικές πηγές, εργαλεία ανάλυσης, προβλέψεις και τεχνολογίες κατανεμημένου καθολικού (blockchain). Στην ελληνική πιλοτική εφαρμογή συμμετείχαν ο Οργανισμός Λιμένος Θεσσαλονίκης, το ΕΚΕΤΑ, το ΕΠΙΣΕΥ και ο Οργανισμός Τηλεπικοινωνιών Ελλάδος. Η συγκεκριμένη προσέγγιση έχει ευρύτερη σημασία για τις ελληνικές λιμενικές υποδομές. Η ψηφιοποίηση των διαδικασιών δεν αφορά μόνο την αυτοματοποίηση επιμέρους λειτουργιών, αλλά τη δημιουργία ενός ενιαίου περιβάλλοντος πληροφόρησης, στο οποίο οι λιμενικές αρχές, οι μεταφορικές επιχειρήσεις και οι υπόλοιποι συνεργαζόμενοι φορείς μπορούν να λαμβάνουν αποφάσεις με βάση κοινά και επικαιροποιημένα δεδομένα.
Αθήνα: Η ηλεκτροκίνηση αξιοποιεί τις υφιστάμενες υποδομές
Μία διαφορετική προσέγγιση στην έξυπνη κινητικότητα δοκιμάζεται στην Αθήνα μέσα από το ευρωπαϊκό έργο eBRT2030, στο οποίο συμμετέχουν ο Οργανισμός Αστικών Συγκοινωνιών Αθηνών, οι Οδικές Συγκοινωνίες, το ΕΠΙΣΕΥ, το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και η εταιρεία TEMSA. Η πιλοτική εφαρμογή αφορά τη λεωφορειακή σύνδεση μεταξύ του σταθμού μετρό Συγγρού-Φιξ και του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, μέσω της λεωφόρου Συγγρού. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στη δυνατότητα φόρτισης ηλεκτρικών λεωφορείων κατά την κίνησή τους, με αξιοποίηση του υφιστάμενου εναέριου δικτύου των τρόλεϊ, σε συνδυασμό με τη συμβατική φόρτιση στο αμαξοστάσιο. Με αυτόν τον τρόπο εξετάζεται η δυνατότητα ανάπτυξης νέων ηλεκτρικών συγκοινωνιακών γραμμών χωρίς την ανάγκη κατασκευής εξ ολοκλήρου νέων ενεργειακών υποδομών. Η πιλοτική εφαρμογή συνδυάζει επίσης συνδεσιμότητα 5G, αισθητήρες καταμέτρησης επιβατών, συστήματα διαχείρισης στόλου και ψηφιακά δίδυμα, τα οποία μπορούν να υποστηρίξουν τη βελτιστοποίηση των δρομολογίων και της κατανάλωσης ενέργειας. Το συνολικό ευρωπαϊκό έργο έχει προϋπολογισμό περίπου 22,8 εκατ. ευρώ και ολοκληρώνεται τον Δεκέμβριο του 2026. Η Αθήνα αποτελεί μία από τις επτά πόλεις στις οποίες δοκιμάζονται διαφορετικές λύσεις ηλεκτρικών συστημάτων ταχείας λεωφορειακής μεταφοράς.
Από την ευρωπαϊκή έρευνα στις ελληνικές πόλεις και επιχειρήσεις
Τα παραπάνω έργα αναδεικνύουν ένα ευρύτερο πεδίο τεχνολογικών και επιχειρηματικών δυνατοτήτων για την Ελλάδα. Η έξυπνη κινητικότητα δεν περιορίζεται στην προμήθεια ηλεκτρικών οχημάτων ή στην εγκατάσταση συστημάτων τηλεματικής. Αφορά τη συνολική ψηφιακή διαχείριση των μετακινήσεων, των υποδομών και των μεταφορικών υπηρεσιών. Για τους δήμους και τις περιφέρειες, οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να υποστηρίξουν τη διαχείριση της κυκλοφορίας, τη λειτουργία των σηματοδοτών, την παρακολούθηση της στάθμευσης και τον σχεδιασμό των αστικών μετακινήσεων. Για τους συγκοινωνιακούς φορείς, οι ψηφιακές πλατφόρμες μπορούν να βελτιώσουν την αξιοποίηση των στόλων, την ενεργειακή διαχείριση και την εξυπηρέτηση των επιβατών. Αντίστοιχα, τα λιμάνια, τα εμπορευματικά κέντρα και οι επιχειρήσεις logistics μπορούν να αξιοποιήσουν συστήματα διαχείρισης δεδομένων, αυτοματοποιημένες διαδικασίες, αισθητήρες και εφαρμογές πρόβλεψης για να περιορίσουν το λειτουργικό κόστος και να ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητά τους.
Παράλληλα, δημιουργούνται ευκαιρίες για τις ελληνικές επιχειρήσεις πληροφορικής και τηλεπικοινωνιών, οι οποίες μπορούν να συμμετάσχουν στην ανάπτυξη λογισμικού, συστημάτων διασύνδεσης, εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης, ψηφιακών διδύμων και υπηρεσιών κυβερνοασφάλειας για τις μεταφορικές υποδομές. Η ευρωπαϊκή μελέτη αναδεικνύει την έκταση της ερευνητικής δραστηριότητας, αλλά ταυτόχρονα θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα για την επόμενη περίοδο: σε ποιο βαθμό οι τεχνολογίες που αναπτύσσονται και δοκιμάζονται μπορούν να περάσουν σε πραγματική, καθημερινή λειτουργία; Για την Ελλάδα, η πρόκληση είναι διπλή. Από τη μία πλευρά, διαθέτει ερευνητικούς οργανισμούς με ισχυρή ευρωπαϊκή παρουσία και εμπειρία στον συντονισμό σύνθετων τεχνολογικών έργων. Από την άλλη, χρειάζεται να μετατρέψει αυτή την τεχνογνωσία σε εφαρμογές που θα βελτιώνουν μετρήσιμα τις μεταφορές, τη λειτουργία των πόλεων και την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων.
Απαιτούνται, επομένως, διαλειτουργικά συστήματα, κοινά πρότυπα ανταλλαγής δεδομένων, σταθερή χρηματοδότηση, συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και, κυρίως, αξιολόγηση των αποτελεσμάτων κάθε πιλοτικής εφαρμογής πριν από την επέκτασή της. Η ελληνική συμμετοχή στα 247 ευρωπαϊκά έργα αποδεικνύει ότι υπάρχει ερευνητικό και τεχνολογικό δυναμικό. Το επόμενο βήμα είναι η αξιοποίησή του στην πραγματική οικονομία, με εφαρμογές που δεν θα παραμείνουν σε πιλοτικό επίπεδο, αλλά θα αποτελέσουν μέρος των υποδομών και των υπηρεσιών της χώρας.


