Νέους κανόνες στη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στη διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού, με έμφαση στην προστασία των προσωπικών δεδομένων και στον έλεγχο των αυτοματοποιημένων αποφάσεων, εισάγει το νομοσχέδιο που παρουσιάζει σήμερα, Δευτέρα 2 Νοεμβρίου, η υπουργός Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης Νίκη Κεραμέως στο Υπουργικό Συμβούλιο. Το σχέδιο νόμου ενσωματώνει παράλληλα την ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/2831 για την προστασία των εργαζομένων στις ψηφιακές πλατφόρμες, προβλέποντας μεταξύ άλλων τη δημιουργία ειδικού Μητρώου στο πληροφοριακό σύστημα ΕΡΓΑΝΗ.
Η νομοθετική πρωτοβουλία επιχειρεί να θέσει σαφείς κανόνες σε δύο πεδία που μεταβάλλουν ήδη την αγορά εργασίας: τη χρήση αλγορίθμων από τις επιχειρήσεις για την αξιολόγηση και τη διοίκηση προσωπικού και τις εργασιακές σχέσεις στην οικονομία των ψηφιακών πλατφορμών. Η παρέμβαση έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι αυτοματοποιημένες εφαρμογές αναλαμβάνουν ολοένα περισσότερες λειτουργίες που μέχρι πρόσφατα αποτελούσαν αρμοδιότητα των στελεχών διοίκησης ανθρώπινου δυναμικού. Η κατανομή καθηκόντων, η παρακολούθηση της απόδοσης, η αξιολόγηση εργαζομένων, η διαμόρφωση ωραρίων, ακόμη και αποφάσεις που επηρεάζουν τη συνέχιση μιας εργασιακής σχέσης, μπορούν πλέον να υποστηρίζονται ή να καθορίζονται από αλγοριθμικά συστήματα.
Το υπουργείο επιδιώκει να διαμορφώσει ένα πλαίσιο που θα επιτρέπει την αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών χωρίς να αφήνει ανεξέλεγκτες τις συνέπειές τους για τους εργαζομένους. Στο επίκεντρο βρίσκονται η διαφάνεια, η προστασία των προσωπικών δεδομένων, η ανθρώπινη εποπτεία και η δυνατότητα αμφισβήτησης αποφάσεων που λαμβάνονται με αυτοματοποιημένες διαδικασίες. Η προετοιμασία του νομοσχεδίου προηγήθηκε από εργασίες νομοπαρασκευαστικής επιτροπής. Στις 5 Οκτωβρίου η υπουργός παρέλαβε το πόρισμά της, ενώ στις 13 Οκτωβρίου πραγματοποιήθηκε συνάντηση με τους εκπροσώπους των εθνικών κοινωνικών εταίρων, στο πλαίσιο του διαλόγου για τις προτεινόμενες ρυθμίσεις.
Περιορισμοί στη χρήση προσωπικών δεδομένων. Ανθρώπινος έλεγχος στις αποφάσεις των αλγορίθμων
Ένα από τα βασικά σημεία της νομοθετικής παρέμβασης αφορά στις πληροφορίες που μπορούν να συλλέγουν και να επεξεργάζονται οι επιχειρήσεις μέσω συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης. Προβλέπονται περιορισμοί και απαγορεύσεις στην επεξεργασία ιδιαίτερα ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων, όπως στοιχεία που αφορούν τη συναισθηματική και ψυχολογική κατάσταση των εργαζομένων, την υγεία τους, βιομετρικά χαρακτηριστικά και ιδιωτικές επικοινωνίες. Η ρύθμιση επιχειρεί να αποτρέψει πρακτικές εκτεταμένης παρακολούθησης και αξιολόγησης της προσωπικής συμπεριφοράς με εργαλεία που υπερβαίνουν τις πραγματικές ανάγκες της εργασίας. Παράλληλα, προβλέπονται διαδικασίες ενημέρωσης των εργαζομένων για τη λειτουργία των συστημάτων και τα δεδομένα που αξιοποιούν, καθώς και εκτίμηση αντικτύπου για την προστασία των προσωπικών δεδομένων, όπου απαιτείται.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η πρόβλεψη για ανθρώπινη εποπτεία στις αποφάσεις που επηρεάζουν ουσιωδώς την εργασιακή κατάσταση ενός προσώπου. Η χρήση αλγορίθμων για την αξιολόγηση της παραγωγικότητας, την ανάθεση εργασιών, την παρακολούθηση της απόδοσης ή τη διαμόρφωση των όρων απασχόλησης δεν θα μπορεί να λειτουργεί χωρίς δυνατότητα ανθρώπινης παρέμβασης. Οι εργαζόμενοι θα έχουν τη δυνατότητα να ζητούν εξηγήσεις για αποφάσεις που τους αφορούν και να επιδιώκουν την επανεξέτασή τους από αρμόδιο φυσικό πρόσωπο. Η πρόβλεψη έχει πρακτική σημασία σε περιπτώσεις όπως η αρνητική αξιολόγηση, η επιβολή κυρώσεων, η αλλαγή των εργασιακών όρων ή η διακοπή μιας συνεργασίας, όταν αυτές συνδέονται με αυτοματοποιημένες διαδικασίες. Επιπλέον, προβλέπεται ενημέρωση και διαβούλευση με τους εκπροσώπους των εργαζομένων πριν από την εισαγωγή συστημάτων που επηρεάζουν τις συνθήκες απασχόλησης. Η αξιολόγηση των επιπτώσεών τους θα αποτελεί μέρος της διαδικασίας εποπτείας.
Μητρώο Ψηφιακών Πλατφορμών στο ΕΡΓΑΝΗ. Το εργασιακό καθεστώς των συνεργατών
Το δεύτερο μεγάλο σκέλος του νομοσχεδίου αφορά τις συνθήκες απασχόλησης στις ψηφιακές πλατφόρμες, έναν τομέα που έχει αναπτυχθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, κυρίως στις διανομές, στις μεταφορές και στην παροχή υπηρεσιών μέσω εφαρμογών. Κεντρική παρέμβαση αποτελεί η δημιουργία Μητρώου Ψηφιακών Πλατφορμών στο πληροφοριακό σύστημα ΕΡΓΑΝΗ, με στόχο την καταγραφή των προσώπων που παρέχουν υπηρεσίες μέσω αυτών και την ενίσχυση της εποπτείας της συγκεκριμένης αγοράς. Η καταγραφή των σχετικών στοιχείων αναμένεται να διευκολύνει τον έλεγχο της απασχόλησης και την παρακολούθηση της δραστηριότητας των πλατφορμών από τις αρμόδιες αρχές. Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή η οργάνωση της εργασίας στις πλατφόρμες πραγματοποιείται συχνά μέσα από εφαρμογές που καθορίζουν την πρόσβαση σε εργασίες, αξιολογούν τους παρόχους υπηρεσιών και επηρεάζουν τους όρους συνεργασίας τους. Σημαντική αλλαγή αφορά και τον προσδιορισμό της εργασιακής σχέσης όσων απασχολούνται μέσω ψηφιακών πλατφορμών. Η ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/2831 προβλέπει ότι ο χαρακτηρισμός μιας συνεργασίας δεν θα βασίζεται αποκλειστικά στην ονομασία της σύμβασης, αλλά στις πραγματικές συνθήκες υπό τις οποίες παρέχεται η εργασία.
Για τον σκοπό αυτό εισάγει μαχητό τεκμήριο ύπαρξης σχέσης εργασίας, όταν διαπιστώνονται πραγματικά περιστατικά που υποδεικνύουν διεύθυνση και έλεγχο από την πλατφόρμα, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο. Η ρύθμιση δεν συνεπάγεται αυτόματη μετατροπή όλων των συνεργατών σε μισθωτούς. Δημιουργεί, όμως, έναν μηχανισμό για την ορθότερη αξιολόγηση της σχέσης, όταν η πραγματική λειτουργία της συνεργασίας εμφανίζει χαρακτηριστικά εξαρτημένης εργασίας. Η διάκριση έχει άμεσες συνέπειες για την ασφαλιστική κάλυψη, τις αμοιβές και τα εργασιακά δικαιώματα των απασχολουμένων στον συγκεκριμένο τομέα.
Η ευρωπαϊκή Οδηγία και η προθεσμία ενσωμάτωσης. Οι νέες υποχρεώσεις για τις επιχειρήσεις
Η Οδηγία 2024/2831 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, που εκδόθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2024, θεσπίζει κοινό πλαίσιο για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στις ψηφιακές πλατφόρμες. Οι βασικές προβλέψεις της αφορούν τον ορθό χαρακτηρισμό των εργασιακών σχέσεων, τη διαφάνεια στη χρήση αυτοματοποιημένων συστημάτων, την ανθρώπινη εποπτεία των αποφάσεων και την προστασία των προσωπικών δεδομένων. Η προθεσμία ενσωμάτωσής της στο εθνικό δίκαιο είναι η 2α Δεκεμβρίου 2026, γεγονός που καθιστά αναγκαία την ολοκλήρωση της νομοθετικής διαδικασίας μέσα στις επόμενες εβδομάδες. Στο νομοσχέδιο αναμένεται να περιληφθούν και διατάξεις για τη διευκόλυνση των εργαζομένων γονέων και τη συμφιλίωση επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής. Η συγκεκριμένη κατεύθυνση διευρύνει το αντικείμενο της νομοθετικής πρωτοβουλίας, εντάσσοντας στο ίδιο πλαίσιο παρεμβάσεις που αφορούν την καθημερινότητα και τις ανάγκες των εργαζομένων.
Η εφαρμογή του νέου πλαισίου θα επηρεάσει άμεσα τις επιχειρήσεις που χρησιμοποιούν αλγοριθμικά συστήματα για τη διαχείριση του προσωπικού τους, αλλά και τους παρόχους ψηφιακών πλατφορμών. Οι επιχειρήσεις θα χρειαστεί να εξετάσουν τις διαδικασίες αξιολόγησης και παρακολούθησης των εργαζομένων, να διασφαλίσουν την προστασία των προσωπικών δεδομένων και να προβλέψουν ουσιαστικό ανθρώπινο έλεγχο στις κρίσιμες αποφάσεις. Για τις πλατφόρμες, οι υποχρεώσεις αφορούν επιπλέον την καταγραφή των δραστηριοτήτων τους, τη διαφάνεια των αλγοριθμικών συστημάτων και τον ορθό προσδιορισμό του εργασιακού καθεστώτος των συνεργατών τους. Το ενδιαφέρον πλέον μεταφέρεται στο πλήρες κείμενο του νομοσχεδίου, καθώς από τις τελικές διατάξεις θα προσδιοριστούν με ακρίβεια οι υποχρεώσεις των επιχειρήσεων, οι διαδικασίες ελέγχου και οι κυρώσεις για τις περιπτώσεις παραβίασης.
Η νομοθετική παρέμβαση επιχειρεί να προσαρμόσει το εργατικό δίκαιο σε μια αγορά όπου οι αλγόριθμοι αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη συμμετοχή στη διοίκηση της εργασίας. Το ζητούμενο είναι πλέον η αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης να συνοδεύεται από σαφείς κανόνες ευθύνης, διαφάνειας και προστασίας των εργαζομένων.
