του Πάνου Παπαϊωάννου
Σε μια χώρα σαν την Ελλάδα, όπου τα νησιά δονούν τις αφηγήσεις, την οικονομία και την εθνική μας ταυτότητα, η πρωτοβουλία «GReco Islands» ανοίγει μια νέα σελίδα για τα πολύ μικρά νησιά της επικράτειας, αυτές τις κοινότητες με πληθυσμό από λίγες εκατοντάδες ως 3.500 κατοίκους, που μέχρι σήμερα συχνά έμεναν στο περιθώριο της αναπτυξιακής ατζέντας. Ο πρόεδρος στο Ελληνικό Δίκτυο Μικρών Νησιών και Πρέσβης του συμφώνου του κλίματος της ΕΕ στην Ελλάδα, Λευτέρης Κεχαγιόγλου, δίνει το στίγμα αυτής της εθνικής προσπάθειας. Από την Ιθάκη έως την Ερείκουσα, από τον Κάλαμο έως το Μαθράκι και τους Οθωνούς το special report που φιλοξένησε στο 6ο τεύχος του το περιοδικό Smart Cities αποδεικνύει ότι οι μικρές νησιωτικές κοινωνίες μπαίνουν σε μια νέα αφετηρία: έξυπνες, πράσινες και ανθρώπινες λύσεις για ένα μέλλον που αξίζει να το ζεις και να το σχεδιάζεις εδώ».
Η «Χάρτα GReco Islands», που δημοσιεύθηκε το καλοκαίρι που μας πέρασε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ Β’ 2119), θεσμοθετεί πλέον το πλαίσιο και τις διαδικασίες για τη συγχρηματοδότηση έργων στα 39 μικρά νησιά που συμμετέχουν σε αυτή την εθνική πρωτοβουλία. Παράλληλα, καθιερώνει το σήμα «GRecoISLAND», ως σύμβολο συμμετοχής και δέσμευσης σε κοινές αξίες βιωσιμότητας, καινοτομίας και κοινωνικής συνοχής.
Ξεκινώντας από το Βόρειο και Νότιο Αιγαίο έως τα Διαπόντια και τα Ιόνια, αυτή η πρωτοβουλία θέλει να μεταμορφώσει τις μικρές νησιωτικές κοινωνίες σε κόμβους βιώσιμης ανάπτυξης, με έμφαση σε τομείς όπως η πράσινη μετάβαση, η ενεργειακή αυτονομία, η ψηφιακή ωρίμανση, η διαχείριση πόρων και η ενίσχυση της επιχειρηματικότητας.
Το στίγμα αυτής της προσπάθειας αποτυπώνεται στην πρόσφατη απόφαση χρηματοδότησης από το ΕΣΠΑ 2021-2027 της πράξης για τη Εκπόνηση Τοπικών Σχεδίων Δράσης στα νησιά. Τα σχέδια αυτά θα εκπονηθούν από τους Δήμους και θα αναδείξουν το όραμα, τη στρατηγική και τις προτεραιότητες κάθε νησιού — από την ενεργειακή μετάβαση μέχρι την αξιοποίηση ψηφιακών λύσεων στην καθημερινότητα των κατοίκων.
Με συνολικό προϋπολογισμό που αγγίζει το 1,5 εκατομμύριο ευρώ, η πρωτοβουλία αποτελεί τον πρώτο στρατηγικό άξονα ενός ευρύτερου οικοδομήματος κοινωνικής και οικονομικής ενδυνάμωσης των πολύ μικρών νησιών, με στόχο να διατηρήσει τον πληθυσμό, να ενισχύσει την τοπική επιχειρηματικότητα, να αυξήσει τις θέσεις εργασίας και να προσφέρει βιώσιμη καθημερινότητα για τις κοινότητες που συχνά μοιάζουν να «ξεχνιούνται» στα πέρατα του Αιγαίου και του Ιονίου.
Τι αλλάζει στην καθημερινότητα για τους νησιώτες
Πέρα από τους θεσμικούς όρους, τα ΦΕΚ και τα χρηματοδοτικά εργαλεία, η ουσία των GReco Islands κρίνεται στην καθημερινότητα. Στο αν θα μείνει ο νέος άνθρωπος στο νησί. Στο αν ο επαγγελματίας θα έχει ψηφιακές υπηρεσίες χωρίς καθυστερήσεις. Στο αν το σχολείο, το ιατρείο, το λιμάνι και το δίκτυο ύδρευσης θα λειτουργούν με αξιοπιστία, ακόμη και στην καρδιά του χειμώνα.
Για τα πολύ μικρά νησιά, η «έξυπνη» μετάβαση δεν είναι αφηρημένη έννοια· είναι πρακτικό ζήτημα επιβίωσης. Είναι η δυνατότητα ενεργειακής εξοικονόμησης σε ένα απομονωμένο δίκτυο. Είναι η καλύτερη διαχείριση νερού σε περιόδους λειψυδρίας. Είναι η αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων για τον τουρισμό, την τοπική παραγωγή, την εξυπηρέτηση του πολίτη.
Σε αυτή τη λεπτή ισορροπία μεταξύ κλίμακας και φιλοδοξίας, τα μικρά νησιά λειτουργούν ως εργαστήρια εφαρμοσμένης βιωσιμότητας. Και ίσως, τελικά, να δείχνουν τον δρόμο και για τις μεγαλύτερες πόλεις: ότι η ανθεκτικότητα χτίζεται τοπικά, με σχέδιο, συνεργασία και καθαρό όραμα.
Λευτέρης Κεχαγιόγλου: Το κοινωνικό στοίχημα και η περιβαλλοντική κουλτούρα στα μικρά νησιά
«Το πρώτο πρόγραμμα στη πατρίδα μας που δίνει έμφαση στην κοινωνική περιβαλλοντική κουλτούρα και στη νέα εποχή που έρχεται, είναι γεγονός.
Η Ευρωπαϊκή ένωση μετά τις πιλοτικές εφαρμογές σε ορισμένα μικρά νησιά της Ευρώπης ιδιαίτερα της Βόρειας, προχώρησε σε πιο στενευμένες δράσεις.
Προ δεκαετίας περίπου, ένα μικρό νησί η Τήλος πέτυχε την ενεργειακή της αυτονομία σε μεγάλο βαθμό. Η εφαρμογή της τύλου παρουσιάστηκε στις Βρυξέλλες στην Γενική Διεύθυνση ενέργειας και από τότε ξεκίνησε η σκέψη για να δημιουργηθούν παρόμοια μοντέλα σε ομάδες τόσο για την ενεργειακή αυτονομία των μικρών νησιών, όσο και η αλλαγή της κοινωνικής περιβαλλοντικής κουλτούρας. Αυτό, η κοινωνική περιβαλλοντική κουλτούρα είναι και το μεγαλύτερο στοίχημα των έργων που θα υλοποιηθούν μέσα από το GR ECO ISLANDS. Τα συγκεκριμένα έργα με τον ένα η τον άλλον τρόπο θα γινόντουσαν, αυτό που δίνει μεγάλη αξία είναι το πώς αυτά τα έργα, η χρήση τους θα γίνει κτήμα της κουλτούρας της τοπικής κοινωνίας και των επισκεπτών. Πως θα κάνουμε το τοπικό στοίχημα της ενεργειακής αυτονομίας και περιβάλλοντος του κάθε νησιού να είναι και προσωπικό στοίχημα του κάθε νησιώτη.
Την μεγάλη αυτή κοινωνική αξία έχουν τονίσει από την πρώτη στιγμή και όλοι οι παράγοντες των χρηματοδοτικών εργαλείων τόσο σε εθνικό, όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Εκεί θα κριθούν τα έργα, εκεί θα κριθεί η κεντρική διοίκηση, οι κοινωνίες…
Σήμερα το έργο προχωρά με αργά βέβαια βήματα, αλλά προχωρά. Το σημαντικότερο θα φανεί στη συνέχεια δίνοντας στις κοινωνίες και τους φορείς τους την ευθύνη αυτής της εκπαίδευσης της κουλτούρας, της δημοσιότητας, της ανταλλαγής εμπειριών και γενικά της αλλαγής της νοοτροπίας σε ότι αφορά το περιβάλλον, την ενέργεια και την κοινωνία των μικρών νησιών.
Σήμερα παρουσιάζουμε τα πρώτα βήματα αυτού του έργου στο Ιόνιο. Τα Διαπόντια, η Ιθάκη και ο Κάλαμος τραβάνε μπροστά…»
*Ο Λευτέρης Κεχαγιόγλου είναι πρόεδρος στο Ελληνικό Δίκτυο Μικρών Νησιών και Πρέσβης του συμφώνου του κλίματος της ΕΕ στην Ελλάδα.
Ιθάκη: Από το μύθο της επιστροφής του Οδυσσέα, στο σχέδιο της βιώσιμης μετάβασης
Η Ιθάκη, νησί με βαθιά ιστορική και συμβολική ταυτότητα, δεν αποτελεί μόνο παγκόσμιο σημείο αναφοράς λόγω του Οδυσσέα· αποτελεί σήμερα ένα ζωντανό νησιωτικό οικοσύστημα που καλείται να απαντήσει στις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής, της δημογραφικής συρρίκνωσης και της βιώσιμης ανάπτυξης. Με πληθυσμό περίπου 3.000 κατοίκων, έντονη τουριστική εποχικότητα και ευαίσθητο φυσικό περιβάλλον, η Ιθάκη εντάσσεται δυναμικά στο στρατηγικό σχεδιασμό του Δικτύου GReco Islands, που στοχεύει στη μετάβαση μικρών νησιών σε ένα πράσινο και ανθεκτικό μέλλον.
Στο πλαίσιο εκπόνησης του Τοπικού Σχεδίου Δράσης του Δήμου Ιθάκης, υπηρεσία που έχει ανατεθεί στην ανάδοχο εταιρεία Optimum Value A.E, πραγματοποιήθηκε πρόσφατα δημόσια διαβούλευση υπό το Δήμο Ιθάκης, εκπροσώπων της αναδόχου εταιρείας, καθώς και 82 πολιτών και εκπροσώπων φορέων, γεγονός που καταδεικνύει το έντονο ενδιαφέρον της τοπικής κοινωνίας για τον σχεδιασμό του μέλλοντος του νησιού. Η συζήτηση επικεντρώθηκε στις κρίσιμες ανάγκες της Ιθάκης: διαχείριση υδάτων και ενίσχυση των δικτύων ύδρευσης, προστασία της παράκτιας ζώνης, πυροπροστασία, βιώσιμη διαχείριση αποβλήτων, ενεργειακή αναβάθμιση υποδομών, ψηφιακό μετασχηματισμό και ενδυνάμωση του ανθρώπινου δυναμικού.
Το Τοπικό Σχέδιο Δράσης δεν λειτουργεί αποσπασματικά. Συνδέεται άμεσα με το υπό εκπόνηση Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο, διαμορφώνοντας έναν ενιαίο και συνεκτικό σχεδιασμό που εξασφαλίζει θεσμική ασφάλεια, επιταχύνει αδειοδοτήσεις και δημιουργεί προϋποθέσεις χρηματοδότησης μέσα από εθνικά και ευρωπαϊκά προγράμματα. Μέσα από τη διαδικασία της διαβούλευσης, η τοπική κοινωνία αντιλήφθηκε την έκταση αλλά και την ουσία των εν εξελίξει σχεδιασμών, οι οποίοι θα καθορίσουν το χωρικό, περιβαλλοντικό και αναπτυξιακό πρότυπο της Ιθάκης για τις επόμενες δεκαετίες.
Η Ιθάκη επιλέγει να μην περιοριστεί σε μια διαχείριση της καθημερινότητας. Μέσα από το GReco Islands, επιδιώκει να διαμορφώσει ένα ολοκληρωμένο στρατηγικό σχέδιο που διασφαλίζει ποιότητα ζωής, προστασία του φυσικού πλούτου και αναπτυξιακές προοπτικές για τις επόμενες γενιές. Έτσι, το νησί της επιστροφής του Οδυσσέα μετατρέπεται σε νησί συνειδητής μετάβασης προς ένα βιώσιμο μέλλον.
Ερεικούσα: μικρό νησί, μεγάλη αξία.
Ένα από τα νησιά της πατρίδας μας που ξεκίνησαν την υλοποίηση του ευρωπαϊκού Προγράμματος Gr-eco islands είναι και η Ερεικούσα. Η Ερεικούσα είναι ένα από τα τρία διαπόντια νησιά μας βόρεια της Κέρκυρας.
Η Ερεικούσα ως Νησί ανήκει διοικητικά στον Δήμο Κεντρικής Κέρκυρας και Διαποντίων Νήσων και βρίσκεται στο βορειοδυτικό άκρο της Ελλάδας, σε απόσταση περίπου 10 ναυτικών μιλίων από τρίτη χώρα , γεγονός που της προσδίδει ιδιαίτερη γεωστρατηγική σημασία.
Το Νησί εχει 443 κάτοικους κατά την απογραφή του 2021, αποτελείται από 5 μικρούς οικισμούς, διαθέτει δικό του εργοστάσιο πετρελαίου παραγωγής ρεύματος και υπάρχουν στο νησί περίπου 280 κατοικίες., που σημαίνει η αναλογία το χειμώνα κάτοικος ανά σπίτι είναι μικρότερο από 2.
Στο πλαίσιο του προγράμματος Gr–eco islands, οι μελλοντικές παρεμβάσεις χρηματοδότησης στο νησί κρίνονται απολύτως αναγκαίες. Προβλέπεται η δημιουργία δικτύου ύδρευσης με σύστημα αφαλάτωσης, καθώς σήμερα οι κάτοικοι εξυπηρετούνται αποκλειστικά από ιδιωτικά πηγάδια. Παράλληλα, απαιτείται η κατασκευή δικτύου αποχέτευσης και βιολογικού καθαρισμού, δεδομένου ότι λειτουργούν μόνο απορροφητικοί βόθροι. Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν ενεργειακές αναβαθμίσεις δημοτικών κτιρίων, τη δυνατότητα επιδότησης τουριστικών επιχειρήσεων για ενεργειακές αναβαθμίσεις, καθώς και την προμήθεια κατάλληλων μηχανημάτων για την καλύτερη διαχείριση απορριμμάτων και ανακύκλωσης. Από το 2018, με τη δημιουργία του νέου λιμένα, οι τουριστικές κλίνες αυξήθηκαν από 60 σε περίπου 350 και με ανοδική τάση, ενώ κατά τη θερινή περίοδο καταγράφεται κατά μέσο όρο στον λιμένα η προσέγγιση 60 σκαφών ημερησίως . Για αυτόν το λόγο οι παρεμβάσεις αναβάθμισης τέτοιων υποδομών κρίνονται απολύτως αναγκαίες διότι το Νησί καθώς και οι κάτοικοι επιβαρύνονται άμεσα με την απότομη αυξητική τουριστική τάση. Πολύ σημαντικό επίσης είναι και το θέμα της ενσωμάτωσης της περιβαλλοντικής κουλτούρας στη καθημερινότητα των ντόπιων αλλά και των επισκεπτών του νησιού.
Κάλαμος Λευκάδας: Με το βλέμμα στραμμένο στη βιώσιμη νησιωτική ανάπτυξη
Ο κάλαμος Λευκάδας αποτελεί έναν από τους αυθεντικούς και ήσυχους νησιωτικούς προορισμούς του Ιονίου Πελάγους με συνολική έκταση περίπου 25.000 km² και μόνιμο πληθυσμό 350 κατοίκων. Ανήκει στην περιφερειακή ενότητα Λευκάδας και χαρακτηρίζεται από έντονο ανάγλυφο, πλούσια βλάστηση και εκτεταμένες ακτογραμμές με κρυστάλλινα νερά.
Το νησί διατηρεί τον παραδοσιακό του χαρακτήρα με πλακόστρωτα και αναπαλαιωμένα πέτρινα σπίτια. Η συμμετοχή του Καλάμου στο δίκτυο GR-eco Islands εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική βιώσιμης νησιωτικής ανάπτυξης, με στόχο την ενεργειακή μετάβαση, την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής.
Η τοπική διαβούλευση όπου ήταν το πρώτο στάδιο της διαδικασίας, αποτέλεσε κομβικό σημείο καθώς περιλάμβανε συνάντηση με φορείς, κατοίκους και την ομάδα διαβούλευσης. Μέσα από ανοιχτό διάλογο αναδείχθηκαν οι ανάγκες του νησιού για ενεργειακή αναβάθμιση με ΑΠΕ, την περιβαλλοντική υπευθυνότητα, την κυκλική οικονομία και την ανάπτυξη υποδομών, υπό την προϋπόθεση ότι θα διασφαλιστεί το παραδοσιακό στοιχείο του νησιού.
Οι κάτοικοι και οι φορείς ανταποκρίθηκαν θετικά στις δράσεις που περιλαμβάνει το πρόγραμμα. Αξίζει να σημειωθεί ότι το πρόγραμμα GR-eco Islands στηρίζεται και από το Ελληνικό Δίκτυο μικρών νησιών, όπου ο Κάλαμος έχει ενεργό συμμετοχή σε αυτό.
Μαθράκι: Το πράσινο αστέρι
* του τοπικού Αντιδημάρχου Μαθρακίου, Σπύρου Αργυρού
Το μικρότερο νησί από το αρχιπέλαγος των Διαποντίων Νήσων, 3,5 τ.μ. έκταση, καταπράσινο και ενταγμένο ολόκληρο στο Δίκτυο Natura 2000, μαζί με άλλα τέσσερα μικρά ακατοίκητο νησάκια που υπάγονται σε αυτό.
Μικρό αλλά αντιμετωπίζει μεγάλα προβλήματα. Το μεγαλύτερο είναι το δημογραφικό. Απογραφή 2011-2021 είχε 40% μείωση .Γιατί; Γιατί το 2011 χάσαμε το αυτοδιοίκητο με αποτέλεσμα να μην μπορούμε να λύσουμε ακόμα και το πιο μικρό καθημερινό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι λιγοστοί υπερήλικες κάτοικοι του νησιού, αυξάνοντας έτσι την ανασφάλεια πάνω στο νησί, ιδιαίτερα τους χειμώνες.
Πρόβλημα μεγάλο και διαχρονικό το λιμάνι του νησιού. Σχεδιάζετε εφέτος το 2026 να δημοπρατηθεί η κατασκευή του καινούργιου λιμανιού προϋπολογισμού €:15.800.000
Η ένταξη του Μαθρακίου στο πρόγραμμα GReco Islands (μια στρατηγική πρωτοβουλία με χρηματοδότηση του ΕΣΠΑ 2021-2027) μπορεί να φέρει σημαντικά οφέλη για το νησί σε πολλούς τομείς. Το πρόγραμμα στοχεύει στην βιώσιμη ανάπτυξη των μικρών νησιών με βάση ένα ολοκληρωμένο σχέδιο δράσης που ανταποκρίνεται στις ειδικές ανάγκες κάθε περιοχής.
Οι πυλώνες που στοχεύει το πρόγραμμα είναι:
1.Ενεργειακή αυτονομία και πράσινη μετάβαση.
- Βιώσιμη διαχείριση φυσικών πόρων.
- Τοπική οικονομία και επιχειρηματικότητα.
- Ψηφιακές υποδομές και συνδεσιμότητα.
5.Κοινωνική συνοχή και ανθρώπινο δυναμικό.
6.Τοπικό σχέδιο ανάπτυξης με χρηματοδοτήσεις.
Συνοπτικά, το Μαθράκι με την ένταξη του στο GReco Islands μπορεί να:
- αναπτύξει πράσινες ενεργειακά ανεξάρτητες υποδομές
- βελτίωση βιώσιμη διαχείριση φυσικών πόρων
- ενίσχυση την τοπική οικονομία και επιχειρηματικότητα
- βελτίωση ψηφιακή συνδεσιμότητας
- υποστρίξει τους κατοίκους με προγράμματα κατάρτισης και ευκαιρίες εργασίας
- αποκτήσει στρατηγικό πλάνο για περαιτέρω επενδύσει μέσω ΕΣΠΑ.
Ως τοπικός Αντιδήμαρχος Μαθρακίου, θεωρώ, ότι με την ένταξή μας στο πρόγραμμα GReco Islands, θα είναι σημείο ανάκαμψης για το μέλλον του νησιού και των κατοίκων του.
Οθωνοί: Mικρό, πολύτιμο και GR–ECO Island
*Του Αντιδημάρχου Οθωνών, Αναστάσιου Κασίμη
Το νησί των Οθωνών βρίσκεται στο βορειοδυτικότερο άκρο της Ελληνικής Επικράτειας. Ανήκει στο σύμπλεγμα των Διαποντίων Νήσων και διοικητικά υπάγεται στον Δήμο Κεντρικής Κέρκυρας και Διαποντίων Νήσων. Έχει έκταση περίπου 10τx, απέχει από το κεντρικό λιμάνι της Κέρκυρας περίπου 38νμ και 12νμ από το λιμάνι του Αγίου Στεφάνου της Βόρειας Κέρκυρας. Στο νησί υπάρχουν 14 οικισμοί με μεγαλύτερο τον οικισμό “Άμμος” στο παραλιακό μέτωπο και αμέσως επόμενο τον οικισμό “Χωριό” που έχει χαρακτηριστεί μάλιστα ως παραδοσιακός. Ο πληθυσμός του νησιού κατά την τελευταία απογραφή του 2021 ανέρχεται στους 460. Κατά την καλοκαιρινή περίοδο ο αριθμός αυξάνεται κατά πολύ με αποτέλεσμα οι υφιστάμενες υποδομές να μην μπορούν να εξυπηρετήσουν τους επισκέπτες και τους μόνιμους κατοίκους.
Το πρόγραμμα GR–ECO Islands θα συμβάλει τα μέγιστα στην δημιουργία υποδομών προς όφελος της τοπικής κοινωνίας και των επισκεπτών. Ειδικότερα, προβλέπεται η δημιουργία δικτύου ύδρευσης και αφαλάτωσης καθώς σήμερα οι κάτοικοι εξυπηρετούνται με ιδιωτικές δεξαμενές, πηγάδια και 3 γεωτρήσεις. Η λειψυδρία, οι συνεχείς βλάβες στις γεωτρήσεις και στο ηλεκτρικό δίκτυο του νησιού, οδηγούν σε ανεπάρκεια του νερού κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, πράγμα που δυσκολεύει την καθημερινότητα των κατοίκων, των επιχειρήσεων και των υπηρεσιών και πολλές φορές προκαλεί πρόωρη διακοπή της διαμονής των επισκεπτών. Στο συγκεκριμένο πρόγραμμα περιλαμβάνονται ενεργειακές αναβαθμίσεις κατοικιών και δημοτικών κτιρίων καθώς και η προμήθεια μηχανημάτων που θα συμβάλλουν στην καλύτερη διαχείριση των απορριμμάτων και την διευκόλυνση της ανακύκλωσης. Επίσης, επιλέξιμες είναι οι δράσεις για την κατασκευή δικτύου αποχέτευσης και βιολογικού καθαρισμού στους μεγαλύτερους οικισμούς του νησιού. Το πρόγραμμα GR–ECO Islands ως ένα χρηματοοικονομικό εργαλείο μπορεί να φέρει ανάπτυξη στα μικρά νησιά μας και να συμβάλλει σημαντικά στην μη ερημοποίηση τους, όπου ήδη γίνεται ορατή.
