Η Ελλάδα μπαίνει σταδιακά σε μια νέα, κρίσιμη φάση της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης εν μέσω βαριάς προεκλογικής περιόδου. Το Ταμείο Ανάκαμψης έκλεισε τον κύκλο του, το σημερινό ΕΣΠΑ 2021-2027 περνά στη φάση της υλοποίησης των ήδη ενταγμένων έργων και στην Αθήνα αρχίζει να διαμορφώνεται το επόμενο μεγάλο μέτωπο: η διαπραγμάτευση για τους πόρους της περιόδου 2028-2034.
Και αυτή τη φορά το διακύβευμα δεν περιορίζεται στο παραδοσιακό ΕΣΠΑ. Η νέα αρχιτεκτονική των ευρωπαϊκών πόρων αλλάζει σημαντικά τους κανόνες του παιχνιδιού, καθώς η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει ένα πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο σχεδόν 2 τρισ. ευρώ, μέσα στο οποίο η Ελλάδα θα πρέπει να διεκδικήσει τη μεγαλύτερη δυνατή χρηματοδοτική συμμετοχή.
Η ελληνική πλευρά υπολογίζει, με βάση την πρόταση της Κομισιόν, ότι θα πάρει περίπου 49 δισ. ευρώ για την επόμενη προγραμματική περίοδο, ενώ το νέο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, ύψους περίπου 400-409 δισ. ευρώ, ανοίγει μια δεύτερη, πολύ μεγαλύτερη δεξαμενή χρηματοδότησης.
Από το Ταμείο Ανάκαμψης στη νέα εποχή των ευρωπαϊκών πόρων
Η μετάβαση έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Το Ταμείο Ανάκαμψης λειτούργησε ως ένα έκτακτο επενδυτικό πρόγραμμα με σαφείς μεταρρυθμιστικούς στόχους. Το νέο μοντέλο όμως θα είναι διαφορετικό. Η Κομισιόν επιχειρεί να συγκεντρώσει και να απλοποιήσει τα χρηματοδοτικά εργαλεία, ενώ τα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης θα αποτελέσουν τον βασικό μηχανισμό για τη διοχέτευση σημαντικού μέρους των πόρων.
Συνολικά, η πρόταση προβλέπει 865 δισ. ευρώ για τη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων, ενώ τα εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης αποτελούν τον πυρήνα της νέας πολιτικής συνοχής.
Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα δεν θα πρέπει απλώς να εξασφαλίσει ένα συγκεκριμένο «πακέτο». Θα πρέπει να παρουσιάσει ένα πειστικό επενδυτικό και μεταρρυθμιστικό σχέδιο, να αποδείξει ότι μπορεί να απορροφήσει τους πόρους και κυρίως να επιλέξει έγκαιρα πού θέλει να τοποθετήσει το αναπτυξιακό της βάρος την επόμενη επταετία.
Τα 400 δισ. της ανταγωνιστικότητας είναι το μεγάλο παιχνίδι
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη αλλαγή.
Το νέο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας δεν είναι απλώς ένας μεγαλύτερος χρηματοδοτικός κουμπαράς. Είναι σχεδιασμένο να κατευθύνει κεφάλαια σε στρατηγικές τεχνολογίες και βιομηχανίες, συνδυάζοντας δημόσια και ιδιωτική χρηματοδότηση. Το Συμβούλιο έχει ήδη συμφωνήσει σε μερική διαπραγματευτική θέση για τη δημιουργία του.
Οι προτεραιότητες είναι αποκαλυπτικές: τεχνητή νοημοσύνη, κυβερνοασφάλεια, ημιαγωγοί και ψηφιακές υποδομές, αλλά και βιοτεχνολογία, υγεία, άμυνα, διάστημα, καθαρή μετάβαση και απανθρακοποίηση της βιομηχανίας. Για την Ελλάδα αυτό μεταφράζεται σε μια μεγάλη ευκαιρία, αλλά και σε έναν μεγάλο κίνδυνο. Δεν αρκεί πλέον να υπάρχει ένα έργο που πληροί τα τυπικά κριτήρια χρηματοδότησης. Θα πρέπει να υπάρχει επενδυτικό σχέδιο με ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία, τεχνολογικό βάθος και δυνατότητα προσέλκυσης ιδιωτικών κεφαλαίων.
Με άλλα λόγια, η μάχη των επόμενων ετών δεν θα δοθεί μόνο για το πόσα χρήματα θα πάρει η Ελλάδα, αλλά για το ποια ελληνικά projects θα καταφέρουν να μπουν στην ευρωπαϊκή λίστα των επενδύσεων στρατηγικής σημασίας.
Το ελληνικό στοίχημα των περιφερειών
Για την Αθήνα υπάρχει, ωστόσο, μια δεύτερη κρίσιμη παράμετρος. Η Ελλάδα και άλλα κράτη με λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες έχουν κάθε λόγο να πιέσουν ώστε η νέα αρχιτεκτονική να μην ευνοήσει αποκλειστικά τις ήδη ισχυρές οικονομικά περιοχές της Ευρώπης.
Το ζητούμενο είναι να διατηρηθεί ισχυρή η γεωγραφική διάσταση της χρηματοδότησης και να υπάρχουν εγγυήσεις ότι οι περιφέρειες που εξακολουθούν να παρουσιάζουν αναπτυξιακά κενά δεν θα βρεθούν αντιμέτωπες με έναν ανταγωνισμό στον οποίο θα κερδίζουν μονίμως οι ισχυρότεροι.
Για την Ελλάδα το θέμα είναι ζωτικής σημασίας. Περιφέρειες της Βόρειας Ελλάδας, της Δυτικής Μακεδονίας, της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, αλλά και νησιωτικές περιοχές, έχουν διαφορετικές ανάγκες και δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται με το ίδιο αναπτυξιακό μοντέλο με την Αττική.
Η διεκδίκηση ενός μεγαλύτερου γεωγραφικού «δαπέδου» χρηματοδότησης μπορεί, επομένως, να εξελιχθεί σε μία από τις σημαντικότερες ελληνικές διαπραγματευτικές μάχες στις Βρυξέλλες.
Η κρίσιμη πολιτική παράμετρος του 2027
Εδώ βρίσκεται και η πολιτική διάσταση της υπόθεσης.
Η τελική διαμόρφωση του νέου ευρωπαϊκού δημοσιονομικού πλαισίου θα περάσει μέσα από μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο για την Ελλάδα. Η χώρα θα βρίσκεται σε εκλογικό κύκλο και η τελική διαπραγμάτευση για το νέο χρηματοδοτικό τοπίο θα συμπέσει με την ελληνική Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ το δεύτερο εξάμηνο του 2027.
Το ζήτημα αποκτά συνεπώς μια σχεδόν παράδοξη πολιτική διάσταση: η κυβέρνηση που θα διαχειριστεί την τελική φάση της διαπραγμάτευσης μπορεί να μην είναι η κυβέρνηση που θα έχει ξεκινήσει τον σχεδιασμό της ελληνικής στρατηγικής.
Αυτό σημαίνει ότι η Αθήνα δεν έχει την πολυτέλεια να περιμένει τις εκλογές για να αποφασίσει τι θέλει από το νέο ΕΣΠΑ και το νέο ευρωπαϊκό ταμείο ανταγωνιστικότητας. Η δουλειά πρέπει να έχει γίνει πολύ νωρίτερα.
Η σημερινή πολιτική ηγεσία του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών έχει ήδη την ευθύνη να διαμορφώσει το ελληνικό διαπραγματευτικό πλαίσιο. Όμως το 2027 το πολιτικό σκηνικό μπορεί να είναι διαφορετικό. Και αυτό δημιουργεί έναν αυτονόητο κίνδυνο: να χαθεί χρόνος σε μια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές χώρες θα δίνουν σκληρή μάχη για κάθε διαθέσιμο ευρώ.
Η Ελλάδα δεν πρέπει να πάει στις Βρυξέλλες με έναν κατάλογο έργων
Το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν η ελληνική διαπραγμάτευση να περιοριστεί σε έναν κατάλογο έργων και αιτημάτων.
Η επόμενη περίοδος απαιτεί εθνική στρατηγική. Η Ελλάδα θα πρέπει να αποφασίσει αν θέλει να διεκδικήσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην τεχνητή νοημοσύνη, στα data centers, στις ψηφιακές υποδομές, στην κυβερνοασφάλεια, στην αμυντική τεχνολογία, στο διάστημα, στην πράσινη βιομηχανία και στις νέες ενεργειακές υποδομές.
Το ίδιο ισχύει για την περιφερειακή ανάπτυξη. Η απολιγνιτοποίηση της Δυτικής Μακεδονίας, η ανάπτυξη των νησιών, οι υποδομές της Βόρειας Ελλάδας και η ενίσχυση της βιομηχανικής βάσης μπορούν να μετατραπούν από περιφερειακά αιτήματα σε εθνικά projects ευρωπαϊκής κλίμακας.
Το νέο Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, άλλωστε, έχει σχεδιαστεί ακριβώς για να χρηματοδοτεί ολόκληρη την επενδυτική διαδρομή, από την έρευνα και την καινοτομία μέχρι την παραγωγή και την επέκταση μιας επένδυσης.
Το πραγματικό στοίχημα είναι ποιος θα σχεδιάσει την Ελλάδα του 2034
Η συζήτηση για το νέο ΕΣΠΑ δεν είναι τεχνοκρατική λεπτομέρεια. Είναι ουσιαστικά συζήτηση για το ποια οικονομία θέλει να έχει η Ελλάδα στο τέλος της επόμενης ευρωπαϊκής δημοσιονομικής περιόδου.
Τα περίπου 49 δισ. ευρώ της νέας προγραμματικής περιόδου είναι σημαντικά. Τα περίπου 400 δισ. ευρώ του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανταγωνιστικότητας είναι ακόμη σημαντικότερα. Όμως το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η Ελλάδα θα μπορέσει να μετατρέψει τη χρηματοδότηση σε παραγωγικές επενδύσεις, εξαγωγές, τεχνολογία και θέσεις εργασίας.
Και εδώ η πολιτική ευθύνη είναι μεγαλύτερη από ποτέ. Η επόμενη κυβέρνηση δεν θα παραλάβει απλώς ένα νέο ΕΣΠΑ. Θα παραλάβει μια διαπραγμάτευση που θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό το αναπτυξιακό μοντέλο της χώρας μέχρι το 2034.
