Έως και 12,7% θα μπορούσε να αυξηθεί μακροπρόθεσμα το ΑΕΠ της Ελλάδας, εφόσον η χώρα καταφέρει να φέρει την ποιότητα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και της επιστημονικής έρευνας πιο κοντά στα επίπεδα των πλέον ανεπτυγμένων συστημάτων διεθνώς. Αυτό είναι ένα από τα βασικά συμπεράσματα νέας μελέτης της Μονάδας Οικονομικής Ανάλυσης και Έρευνας της Eurobank, η οποία εξετάζει τον ρόλο των ελληνικών πανεπιστημίων στην ανάπτυξη.
Η μελέτη, με τίτλο «Η τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα: μεγέθη, προκλήσεις και δυνητική συνεισφορά στην ανάπτυξη», υπογράφεται από τον επικεφαλής οικονομολόγο της Eurobank, Δρ. Τάσο Αναστασάτο, και τον ερευνητή οικονομολόγο Δρ. Κωνσταντίνο Πέππα.
Η εικόνα που προκύπτει είναι αντιφατική. Από τη μία πλευρά, η Ελλάδα διαθέτει ένα ιδιαίτερα μεγάλο και διευρυμένο σύστημα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Από την άλλη, η αύξηση του αριθμού των φοιτητών και των πτυχιούχων δεν έχει συνοδευτεί στον ίδιο βαθμό από βελτίωση της ποιότητας των δεξιοτήτων, καλύτερη σύνδεση με την αγορά εργασίας και αξιοποίηση της έρευνας από την παραγωγή.
Πολλοί φοιτητές, αλλά όχι πάντα οι κατάλληλες δεξιότητες
Η Ελλάδα εμφανίζει το υψηλότερο μέσο ποσοστό συμμετοχής νέων 20 ετών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση μεταξύ των χωρών της ΕΕ-27. Για την περίοδο 2013-2024, το ποσοστό ανέρχεται σε 55,7%, έναντι 33,1% κατά μέσο όρο στην ΕΕ.
Παράλληλα, η ζήτηση για ανώτερες σπουδές έχει αυξηθεί σημαντικά. Οι μεταπτυχιακοί φοιτητές ξεπέρασαν τις 106.000 το 2023, έχοντας υπερ-οκταπλασιαστεί από το 2001, ενώ οι υποψήφιοι διδάκτορες έφτασαν τους 33.700, σχεδόν τριπλασιάζοντας τον αριθμό τους.
Ωστόσο, η μαζικοποίηση της ανώτατης εκπαίδευσης εγείρει ένα κρίσιμο ερώτημα: η αύξηση των πτυχίων συμβαδίζει με την αύξηση των πραγματικών δεξιοτήτων;
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει η μελέτη, παλαιότερη έρευνα PIAAC του ΟΟΣΑ είχε καταγράψει σημαντικές αδυναμίες στις βασικές δεξιότητες ακόμη και μεταξύ αποφοίτων πανεπιστημίων. Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα στην αντιστοίχιση των γνώσεων και δεξιοτήτων των εργαζομένων με τις ανάγκες της αγοράς.
Πτυχία που δεν βρίσκουν αντίστοιχες δουλειές
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο εμφανές στην αγορά εργασίας. Σύμφωνα με τα στοιχεία του CEDEFOP που επικαλείται η μελέτη, η Ελλάδα κατατάσσεται στις χαμηλότερες θέσεις μεταξύ 31 χωρών ως προς την αποτελεσματική αντιστοίχιση δεξιοτήτων και αναγκών της αγοράς εργασίας.
Επιπλέον, την περίοδο 2008-2025 η χώρα είχε ένα από τα υψηλότερα ποσοστά υπερ-ειδίκευσης (over-qualification) στην ΕΕ-27. Με άλλα λόγια, πολλοί εργαζόμενοι διαθέτουν πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, αλλά απασχολούνται σε θέσεις χαμηλότερης ή μεσαίας ειδίκευσης.
Το φαινόμενο μπορεί να αποτελεί ένδειξη τόσο «πληθωρισμού πτυχίων» όσο και αδυναμίας της ίδιας της παραγωγικής βάσης να δημιουργήσει αρκετές θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης.
Σε αυτό το περιβάλλον, η έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης και οι ταχύτατες τεχνολογικές αλλαγές κάνουν την ανάγκη για αλλαγές στην εκπαίδευση ακόμη πιο πιεστική. Τα πανεπιστήμια καλούνται να προσαρμόσουν τα γνωστικά αντικείμενα και τις μεθόδους διδασκαλίας, αλλά και να ενισχύσουν τις δεξιότητες που απαιτεί η νέα οικονομία, από την τεχνολογική κατάρτιση έως τη συνεργασία, την προσαρμοστικότητα και την κριτική σκέψη.
Η έρευνα είναι το δυνατό χαρτί
Δεν είναι όμως όλα τα στοιχεία αρνητικά. Στον τομέα της έρευνας, η Ελλάδα παρουσιάζει σημαντική βελτίωση.
Οι επιστημονικές δημοσιεύσεις των ελληνικών φορέων αυξήθηκαν θεαματικά την περίοδο 2000-2021, με τις δημοσιεύσεις των πανεπιστημίων και των τεχνολογικών ιδρυμάτων να έχουν υπερ-τετραπλασιαστεί. Παράλληλα, ενισχύθηκε και η διεθνής συνεργασία.
Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι βελτιώθηκε και η ποιότητα των δημοσιεύσεων. Οι αναφορές σε ελληνικές επιστημονικές εργασίες αυξήθηκαν κατά 10,4 φορές, ενώ οι δημοσιεύσεις των ελληνικών πανεπιστημίων εμφανίζουν πλέον μεγαλύτερη απήχηση από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Ιδιαίτερα υψηλές επιδόσεις καταγράφονται στις Φυσικές Επιστήμες και στις Επιστήμες Υγείας.
Το μεγάλο στοίχημα της επόμενης ημέρας
Η χρηματοδότηση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης παρουσιάζει επίσης άνοδο. Οι δαπάνες για την ανώτατη εκπαίδευση αυξήθηκαν από 1,5% σε 2,7% του συνόλου των δαπανών της Γενικής Κυβέρνησης την περίοδο 2001-2024, ενώ την τελευταία πενταετία ενισχύθηκαν σημαντικά και οι επενδύσεις σε πάγια.
Παράλληλα, η δυνατότητα ίδρυσης και λειτουργίας παραρτημάτων ξένων πανεπιστημίων στην Ελλάδα, μετά τον Νόμο 5094/2024, δημιουργεί νέες προοπτικές για την προσέλκυση φοιτητών, ερευνητών και επενδύσεων.
Το ζητούμενο, σύμφωνα με τη μελέτη, δεν είναι απλώς να αυξηθεί ακόμη περισσότερο ο αριθμός των πτυχιούχων. Είναι να δημιουργηθεί ένα οικοσύστημα γνώσης, έρευνας και καινοτομίας, που θα συνδέει ουσιαστικά τα πανεπιστήμια με τις επιχειρήσεις και την οικονομία.
Γιατί εκεί βρίσκεται και η μεγαλύτερη οικονομική επίδραση των πανεπιστημίων, όχι μόνο στις δαπάνες φοιτητών, εργαζομένων και ιδρυμάτων, αλλά κυρίως στη συσσώρευση ανθρώπινου κεφαλαίου, την έρευνα, την καινοτομία και τη διάχυση της γνώσης. Και αυτό είναι το κανάλι που, σε βάθος χρόνου, μπορεί να μετατρέψει την τριτοβάθμια εκπαίδευση από απλό κοινωνικό αγαθό σε έναν από τους σημαντικότερους μοχλούς ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας.
