Σε μια από τις πιο δύσκολες γεωπολιτικές συγκυρίες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με τις διεθνείς ισορροπίες να αλλάζουν με ταχύτητα και το διεθνές δίκαιο να δέχεται ισχυρές πιέσεις, η Ελλάδα οφείλει να επενδύσει στη στρατηγική της αυτονομία και η Ευρώπη να επανεξετάσει τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνει αποφάσεις. Αυτό ήταν το βασικό μήνυμα του υπουργού Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη από το 6ο Thessaloniki Metropolitan Summit.
Μιλώντας στο πάνελ με τη Ρουμάνα υπουργό Εξωτερικών Oana-Silvia Țoiu, ο κ. Γεραπετρίτης περιέγραψε ένα διεθνές περιβάλλον που χαρακτηρίζεται από «τεκτονικές» αλλαγές, επισημαίνοντας ότι η σημερινή πραγματικότητα δεν επιτρέπει ασφαλείς προβλέψεις ούτε σε βάθος χρόνου.
Όπως ανέφερε, η διεθνής πολιτική βρίσκεται αντιμέτωπη με τρία παράλληλα φαινόμενα που δημιουργούν ένα ιδιαίτερα σύνθετο και επικίνδυνο μείγμα: τις μεγάλες αλλαγές στη γεωπολιτική σκηνή, τη ριζική μεταβολή της πολιτικής επικοινωνίας μέσω των κοινωνικών δικτύων και τη μεταμόρφωση του τρόπου με τον οποίο διεξάγονται οι πολιτικές εκστρατείες και διαμορφώνεται η αντίληψη των πολιτών για την πραγματικότητα.
Η διάδοση ψευδών ειδήσεων και η παραπληροφόρηση, σε συνδυασμό με τη δυνατότητα χειραγώγησης της κοινής γνώμης, δημιουργούν, σύμφωνα με τον υπουργό, ένα εκρηκτικό περιβάλλον. Η τεχνητή νοημοσύνη και τα νέα εργαλεία επικοινωνίας προσθέτουν ακόμη μία διάσταση σε μια ήδη ιδιαίτερα σύνθετη κατάσταση.
Η υποχώρηση του διεθνούς δικαίου
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε ο κ. Γεραπετρίτης στην υποχώρηση του διεθνούς δικαίου και της πολυμερούς διπλωματίας, χαρακτηρίζοντας την εξέλιξη αυτή ιδιαίτερα ανησυχητική. Το διεθνές δίκαιο, όπως σημείωσε, αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες του μεταπολεμικού κόσμου και ταυτόχρονα τη «δύναμη των ασθενέστερων» απέναντι στους ισχυρότερους.
Η πρόκληση σήμερα, σύμφωνα με τον υπουργό, είναι να διατηρηθούν οι θεμελιώδεις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η διεθνής τάξη, μέσα από νέες συνέργειες και μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση, χωρίς όμως να εγκαταλειφθούν οι αξίες που αποτέλεσαν τη βάση της ευρωπαϊκής και διεθνούς συνεργασίας.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η ανάγκη για μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία. Η άνοδος της Κίνας, ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι αλλαγές στην αμερικανική πολιτική έχουν μεταβάλει τα δεδομένα και, όπως υπογράμμισε, οι ευρωπαϊκές χώρες δεν μπορούν να θεωρούν τις εξωτερικές εξαρτήσεις δεδομένες.
«Δεν πρέπει να βασιζόμαστε μόνο στις συμμαχίες, αλλά να αναπτύξουμε και στρατηγική αυτονομία», ήταν το στίγμα της παρέμβασής του.
Από την ενεργειακή εξάρτηση στην περιφερειακή ενεργειακή πύλη
Η ενέργεια αποτέλεσε χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας ελληνικής στρατηγικής. Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και την ανάγκη απεξάρτησης της Ευρώπης από τις παραδοσιακές ενεργειακές εξαρτήσεις, η Ελλάδα, σύμφωνα με τον κ. Γεραπετρίτη, άλλαξε σημαντικά τον ρόλο της στην περιοχή.
Τα τελευταία χρόνια, όπως ανέφερε, η χώρα έχει εξελιχθεί σε σημαντικό κόμβο για την πρόσβαση της Νοτιοανατολικής Ευρώπης στην ενέργεια, ενισχύοντας παράλληλα τη γεωστρατηγική της θέση.
Ανάλογη λογική, σημείωσε, πρέπει να ακολουθηθεί και στην άμυνα. Η υπερβολική εξάρτηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ δεν μπορεί να αποτελεί τη μοναδική βάση της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Η Ελλάδα έχει ήδη στραφεί στην ενίσχυση της αμυντικής της αυτονομίας, μέσω επενδύσεων και ενίσχυσης των δυνατοτήτων της.
Η ίδια στρατηγική αφορά και την οικονομία. Η Ευρώπη πρέπει να αντιμετωπίσει τις νέες συνθήκες του παγκόσμιου εμπορίου και τον ανταγωνισμό από μεγάλες δυνάμεις, όπως η Κίνα, επενδύοντας περισσότερο στην ανταγωνιστικότητά της.
«Πρέπει να επανεφεύρουμε την Ευρώπη»
Για τον κ. Γεραπετρίτη, το ζήτημα δεν είναι μόνο γεωπολιτικό αλλά και θεσμικό. Η Ευρώπη, όπως υποστήριξε, χρειάζεται να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνει αποφάσεις, ώστε να μπορεί να αντιδρά γρήγορα στις νέες προκλήσεις.
Δεν τάχθηκε υπέρ ενός ευρωπαϊκού μοντέλου τύπου Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά υπέρ μιας πιο λειτουργικής και αποφασιστικής Ευρώπης, με λιγότερη γραφειοκρατία και θεσμούς που μπορούν να παράγουν αποτελέσματα.
«Πρέπει να επανεφεύρουμε την Ευρώπη», ήταν η χαρακτηριστική αποστροφή του, εξηγώντας ότι η ήπειρος βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι και καλείται να λάβει δύσκολες αποφάσεις.
Το σημερινό μοντέλο, όπως είπε, παρουσιάζει σημαντικές δυσλειτουργίες. Η Ευρώπη μπορεί να συμφωνεί στις βασικές αρχές, αλλά συχνά αδυνατεί να καταλήξει σε συγκεκριμένες και άμεσες λύσεις. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ανέφερε τη Μέση Ανατολή: υπάρχει ευρωπαϊκή συμφωνία ως προς την ανάγκη τερματισμού του πολέμου και δημιουργίας παλαιστινιακού κράτους, όμως η Ένωση δυσκολεύεται να μετατρέψει αυτή τη θέση σε αποτελεσματική πολιτική.
Η ομοφωνία, η οποία μπορεί να ήταν λειτουργική στις πρώτες δεκαετίες της ευρωπαϊκής ενοποίησης, πλέον δημιουργεί σημαντικά προβλήματα, καθώς η δυνατότητα ενός κράτους-μέλους να μπλοκάρει μια κοινή απόφαση περιορίζει την ευρωπαϊκή αποτελεσματικότητα.
Παράλληλα, οι επόμενες ευρωπαϊκές ηγεσίες θα βρεθούν αντιμέτωπες με ένα εξαιρετικά βαρύ πακέτο προκλήσεων: ανταγωνιστικότητα, αγροτική πολιτική, άμυνα και ασφάλεια, ενεργειακή επάρκεια και κοινωνική συνοχή. «Δεν υπάρχει χώρος και χρόνος για καθυστερήσεις», ήταν το μήνυμα του υπουργού.
Η απειλή του λαϊκισμού και η κοινωνική συνοχή
Στο φόντο όλων αυτών, ο κ. Γεραπετρίτης στάθηκε ιδιαίτερα στην άνοδο του λαϊκισμού και των ακραίων πολιτικών δυνάμεων στην Ευρώπη. Όπως υπογράμμισε, η σημερινή συγκυρία προσφέρει πρόσφορο έδαφος για δημαγωγία, ιδιαίτερα όταν η παραπληροφόρηση και η χειραγώγηση της πληροφορίας ενισχύονται από τα ψηφιακά μέσα.
Η απάντηση, κατά τον ίδιο, δεν μπορεί να είναι η αδράνεια. Η Ευρώπη χρειάζεται αποφασιστικότητα, κοινή στάση απέναντι στα άκρα και πολιτικές που μειώνουν τις ανισότητες και ενισχύουν τη σύγκλιση μεταξύ κοινωνιών και κρατών.
Σε αυτό το σημείο έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στην κοινωνική συνοχή, την οποία χαρακτήρισε κρίσιμη προϋπόθεση για τη σταθερότητα. Οι κοινωνικές ανισότητες, όπως σημείωσε, τροφοδοτούν τον εξτρεμισμό και τον λαϊκισμό, γεγονός που καθιστά τη σύγκλιση και τη βιώσιμη ανάπτυξη αναπόσπαστα στοιχεία της ευρωπαϊκής στρατηγικής.
Για την Ελλάδα, πάντως, ο υπουργός υποστήριξε ότι η χώρα έχει καταφέρει να γίνει περισσότερο ανθεκτική στον λαϊκισμό και να ενισχύσει τη διεθνή της θέση. Η πολιτική σταθερότητα αποτελεί, όπως είπε, προϋπόθεση για την ενίσχυση του διεθνούς αποτυπώματος της χώρας, ενώ η Αθήνα έχει αποκτήσει ισχυρότερη φωνή στους διεθνείς οργανισμούς και στενότερες σχέσεις με σημαντικούς περιφερειακούς παίκτες, όπως η Αίγυπτος.
Το ζητούμενο πλέον είναι μια Ελλάδα που δεν περιορίζεται στην αξιοποίηση των συμμαχιών της, αλλά διαθέτει δικές της δυνατότητες και επιλογές, και μια Ευρώπη που μπορεί να λαμβάνει αποφάσεις εγκαίρως.
«Χρειαζόμαστε αποφασιστικότητα για να μπορέσουμε να επιβιώσουμε ως Ευρωπαίοι», ήταν το μήνυμα του Γιώργου Γεραπετρίτη, σε μια παρέμβαση που συνέδεσε άμεσα τη γεωπολιτική αστάθεια με την ανάγκη θεσμικής ανασύνταξης, στρατηγικής αυτονομίας και μεγαλύτερης κοινωνικής ανθεκτικότητας.
