Η συζήτηση για τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από παιδιά και εφήβους περνά πλέον από το στάδιο των προειδοποιήσεων στο πεδίο της νομοθέτησης. Όλο και περισσότερες κυβερνήσεις προωθούν μέτρα που περιορίζουν ή απαγορεύουν την πρόσβαση ανηλίκων στις δημοφιλείς πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, επικαλούμενες την προστασία της ψυχικής υγείας, την αντιμετώπιση του εθισμού και την ασφάλεια των παιδιών στο ψηφιακό περιβάλλον.
Η Αυστραλία άνοιξε τον δρόμο, καθώς έγινε η πρώτη χώρα που εφάρμοσε καθολική απαγόρευση πρόσβασης στα social media για παιδιά κάτω των 16 ετών, δημιουργώντας ένα προηγούμενο που πλέον εξετάζουν και άλλες κυβερνήσεις. Τελευταία στη σχετική λίστα προστέθηκε το Ηνωμένο Βασίλειο, με τον πρωθυπουργό Κιρ Στάρμερ να ανακοινώνει ότι η χώρα προχωρά σε αντίστοιχη νομοθετική πρωτοβουλία.
Οι κυβερνήσεις που προωθούν τους νέους περιορισμούς υποστηρίζουν ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν φαινόμενα όπως ο διαδικτυακός εκφοβισμός, η εξάρτηση από την οθόνη, οι διαταραχές ψυχικής υγείας και η έκθεση ανηλίκων σε κακόβουλους χρήστες και ακατάλληλο περιεχόμενο.
Από την άλλη πλευρά, οργανώσεις για τα ψηφιακά δικαιώματα και την προστασία της ιδιωτικότητας εκφράζουν σοβαρές επιφυλάξεις, υποστηρίζοντας ότι η υποχρεωτική επαλήθευση ηλικίας ενδέχεται να οδηγήσει σε υπέρμετρη συλλογή προσωπικών δεδομένων και αυξημένο κρατικό έλεγχο στο διαδίκτυο. Παράλληλα, επισημαίνουν ότι οι καθολικές απαγορεύσεις δύσκολα μπορούν να εφαρμοστούν αποτελεσματικά και δεν ανταποκρίνονται στον τρόπο με τον οποίο οι νεότερες γενιές χρησιμοποιούν πλέον τις ψηφιακές υπηρεσίες.
Η Αυστραλία έδειξε τον δρόμο
Η Αυστραλία αποτέλεσε την πρώτη χώρα που εφάρμοσε πλήρη απαγόρευση χρήσης των social media για παιδιά κάτω των 16 ετών. Το μέτρο καλύπτει πλατφόρμες όπως Facebook, Instagram, Snapchat, Threads, TikTok, X, YouTube, Reddit, Twitch και Kick, ενώ εξαιρούνται υπηρεσίες όπως το WhatsApp και το YouTube Kids.
Η ευθύνη για την εφαρμογή της νομοθεσίας μεταφέρεται στις ίδιες τις πλατφόρμες, οι οποίες υποχρεώνονται να διαθέτουν αξιόπιστους μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας. Σε διαφορετική περίπτωση προβλέπονται πρόστιμα που μπορούν να φτάσουν τα 49,5 εκατ. δολάρια Αυστραλίας.
Η Ευρώπη ακολουθεί
Στην Ευρώπη διαμορφώνεται ένα ευρύ μέτωπο υπέρ της επιβολής ηλικιακών περιορισμών.
Η Αυστρία έχει ανακοινώσει ότι σχεδιάζει την απαγόρευση πρόσβασης στα social media για παιδιά έως 14 ετών, με το σχετικό νομοσχέδιο να αναμένεται να οριστικοποιηθεί μέσα στο καλοκαίρι.
Στη Δανία, η κυβέρνηση έχει εξασφαλίσει ευρεία πολιτική στήριξη για απαγόρευση χρήσης από παιδιά κάτω των 15 ετών, ενώ παράλληλα προωθεί την ανάπτυξη ειδικής εφαρμογής ψηφιακής ταυτοποίησης που θα χρησιμοποιείται και για την επαλήθευση ηλικίας.
Η Γαλλία έχει ήδη εγκρίνει από τη Βουλή νομοσχέδιο που απαγορεύει τη χρήση των social media σε παιδιά κάτω των 15 ετών, με τον πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν να συνδέει το μέτρο με την ανάγκη περιορισμού της υπερβολικής έκθεσης στις οθόνες. Η τελική έγκριση εκκρεμεί από τη Γερουσία.
Στη Γερμανία εξετάζεται πρόταση για αποκλεισμό των παιδιών κάτω των 16 ετών από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χωρίς ωστόσο να έχει διαμορφωθεί ακόμη πολιτική συναίνεση.
Η Σλοβενία προωθεί αντίστοιχη νομοθεσία για παιδιά κάτω των 15 ετών, επικαλούμενη κυρίως τις πλατφόρμες ανταλλαγής περιεχομένου όπως το TikTok, το Snapchat και το Instagram.
Η Πολωνία επεξεργάζεται σχέδιο νόμου για απαγόρευση χρήσης από παιδιά κάτω των 15 ετών, ενώ η Ισπανία σχεδιάζει όριο στα 16 έτη και παράλληλα εξετάζει τη θέσπιση προσωπικής ευθύνης για τα στελέχη των πλατφορμών σε περιπτώσεις διάδοσης ρητορικής μίσους.
Η ελληνική πρωτοβουλία
Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και η Ελλάδα. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έχει ανακοινώσει ότι από τον Ιανουάριο του 2027 θα εφαρμοστεί απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών.
Η ελληνική κυβέρνηση συνδέει την πρωτοβουλία με τα αυξανόμενα περιστατικά άγχους, διαταραχών ύπνου και εξάρτησης που παρατηρούνται στις μικρές ηλικίες, υποστηρίζοντας ότι ο σχεδιασμός πολλών πλατφορμών βασίζεται σε μηχανισμούς που ενισχύουν την παρατεταμένη χρήση.
Αντίστοιχες κινήσεις εκτός Ευρώπης
Η τάση δεν περιορίζεται στην Ευρώπη.
Ο Καναδάς εξετάζει νομοσχέδιο που απαγορεύει την πρόσβαση σε παιδιά κάτω των 16 ετών, προβλέποντας πάντως εξαιρέσεις για πλατφόρμες που θα αποδεικνύουν ότι διαθέτουν επαρκή μέτρα προστασίας ανηλίκων.
Η Ινδονησία έχει ήδη ανακοινώσει ότι θα αποκλείσει από τα social media και άλλες δημοφιλείς διαδικτυακές πλατφόρμες όλους τους χρήστες κάτω των 16 ετών, συμπεριλαμβάνοντας υπηρεσίες όπως το YouTube, το TikTok, το Facebook, το Instagram, το Threads, το X, το Bigo Live και το Roblox.
Ανάλογες πρωτοβουλίες εξετάζουν ή προωθούν η Μαλαισία, η Τουρκία και άλλες χώρες, επιβεβαιώνοντας ότι η ρύθμιση της πρόσβασης των ανηλίκων στα κοινωνικά δίκτυα εξελίσσεται σε ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα ψηφιακής πολιτικής διεθνώς.
Η δύσκολη ισορροπία
Παρά τη δυναμική που αναπτύσσεται, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό. Μπορούν τέτοιες απαγορεύσεις να εφαρμοστούν αποτελεσματικά σε ένα παγκόσμιο και διαρκώς μεταβαλλόμενο ψηφιακό περιβάλλον;
Η απάντηση θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την αξιοπιστία των συστημάτων επαλήθευσης ηλικίας, τη συνεργασία των ίδιων των πλατφορμών και την ικανότητα των κυβερνήσεων να ισορροπήσουν ανάμεσα στην προστασία των ανηλίκων και στον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ιδιωτικότητα και την ελεύθερη πρόσβαση στο διαδίκτυο.
