Τις προκλήσεις, τις ευκαιρίες και τα ηθικά διλήμματα που δημιουργεί η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στον χώρο της πολιτιστικής κληρονομιάς ανέδειξε η συζήτηση, με θέμα «Ηθική στην Εποχή της ΤΝ: Πώς οργανισμοί πολιτιστικής κληρονομιάς επαναπροσδιορίζουν το Growth Impact», στο 14ο Regional Growth Conference (RGC 2026), που διοργανώνουν η εφημερίδα ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ, η Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας και το Πανεπιστήμιο Πατρών, υπό την αιγίδα της Βουλής των Ελλήνων.
Στο επίκεντρο της συζήτησης με Knowledge Partner τον Σύλλογο «Οι Φίλοι της Μουσικής» τέθηκαν η ανάγκη διαφάνειας, λογοδοσίας, αξιοπιστίας και ανθρώπινης εποπτείας, ώστε η Τεχνητή Νοημοσύνη να λειτουργεί υποστηρικτικά για τους πολιτιστικούς οργανισμούς, χωρίς να αλλοιώνει την αυθεντικότητα του πολιτιστικού αγαθού.
Η Βέρα Κριεζή, Υπεύθυνη Ψηφιακών Τεχνολογιών και Ανάπτυξης στον Σύλλογο «Οι Φίλοι της Μουσικής», αναφέρθηκε στην εμπειρία της Μουσικής Βιβλιοθήκης «Λίλιαν Βουδούρη», η οποία, όπως σημείωσε, ήταν από τους πρώτους φορείς που ξεκίνησαν την ψηφιοποίηση πολιτιστικού περιεχομένου ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1990. Όπως ανέφερε, αρχικός στόχος ήταν η διαφύλαξη, η εκπαίδευση και η ανάδειξη της πολιτιστικής ταυτότητας της χώρας.
Η κ. Κριεζή σημείωσε ότι τα τελευταία χρόνια, μέσα από ερευνητικά προγράμματα, οι πολιτιστικοί φορείς άρχισαν να αξιοποιούν εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης για τη μετατροπή ομιλίας σε κείμενο, την ταχύτερη τεκμηρίωση συνεντεύξεων, την αναγνώριση μοτίβων και τη σημασιολογική ευρετηρίαση μεταδεδομένων. Ωστόσο, όπως τόνισε, η εμπειρία αυτή ανέδειξε νέα ερωτήματα σχετικά με το κατά πόσο οι εφαρμογές αυτές έχουν πραγματικό αντίκτυπο και αν η πληροφορία που παράγεται είναι ορθή, αξιόπιστη και πολιτιστικά υπεύθυνη.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην ευθύνη των πολιτιστικών οργανισμών ως προς την τεκμηρίωση του υλικού. Όπως ανέφερε, η ποιότητα των μεταδεδομένων είναι κρίσιμη, καθώς αυτά αποτελούν πλέον τη βάση πάνω στην οποία εκπαιδεύονται μοντέλα και αναπτύσσονται νέες εφαρμογές. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι υπάρχει κίνδυνος να μείνει εκτός της ψηφιακής πολιτιστικής ταυτότητας σημαντικό υλικό που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα.
Αναφερόμενη στην αυθεντικότητα, η κ. Κριεζή τόνισε ότι η ανθρώπινη γνώση και η εξειδίκευση παραμένουν αναντικατάστατες. Έφερε ως παράδειγμα την επιλογή φωνής για την αφήγηση ενός πολιτιστικού έργου, επισημαίνοντας ότι μια φωνή που δεν ανταποκρίνεται στην προσωπικότητα ή στο ιστορικό πλαίσιο ενός δημιουργού μπορεί να αλλοιώσει την πρόσληψη της ιστορίας. Όπως σημείωσε, οι πολιτιστικοί φορείς έχουν ευθύνη να προστατεύουν την αυθεντικότητα, ιδιαίτερα όταν δημιουργούνται ψηφιακές αναπαραστάσεις ιστορικών προσώπων ή πολιτιστικών μορφών.
Ο Δρ. Θεόδωρος Χίου, Μεταδιδάκτορας Νομικής ΕΚΠΑ και δικηγόρος με ειδίκευση στο δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας και ΤΝ, ανέδειξε τη νομική διάσταση της ηθικής χρήσης της Τεχνητής Νοημοσύνης. Όπως εξήγησε, η ηθική και το δίκαιο δεν ταυτίζονται πάντα, ωστόσο στην εποχή της ΤΝ η έννοια της αξιόπιστης, διαφανούς και υπεύθυνης τεχνολογίας μπαίνει στο επίκεντρο των ρυθμιστικών πλαισίων, ιδιαίτερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ο κ. Χίου σημείωσε ότι οι οργανισμοί πολιτιστικής κληρονομιάς διαχειρίζονται ψηφιοποιημένο υλικό που αρχικά προοριζόταν για διάσωση, διατήρηση και ανθρώπινη ανάγνωση. Πλέον, όμως, το ίδιο υλικό αποκτά ένα νέο «κοινό»: τις μηχανές. Όπως ανέφερε, το πολιτιστικό απόθεμα μετατρέπεται σταδιακά σε δεδομένα, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανάπτυξη εφαρμογών Τεχνητής Νοημοσύνης.
Εξήγησε ότι το βασικό νομικό πλαίσιο που εφαρμόζεται είναι το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, καθώς στο ψηφιοποιημένο περιεχόμενο μπορεί να υπάρχουν πολλαπλά επίπεδα δικαιωμάτων. Όπως σημείωσε, κρίσιμο ζήτημα είναι αν ένα πολιτιστικό ίδρυμα μπορεί να χρησιμοποιήσει υλικό για την ανάπτυξη εφαρμογών ΤΝ χωρίς άδεια, ιδίως όταν η χρήση αυτή εντάσσεται στην εξόρυξη κειμένων και δεδομένων για σκοπούς επιστημονικής έρευνας.
Παράλληλα, προειδοποίησε για τους κινδύνους που συνδέονται με την εμπορική αξιοποίηση πολιτιστικών δεδομένων από τρίτους παρόχους υπηρεσιών ΤΝ. Όπως ανέφερε, οι πολιτιστικοί οργανισμοί καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στην ανοιχτή πρόσβαση στις συλλογές τους και στην ανάγκη προστασίας δικαιωμάτων, δημιουργών και πολιτιστικού αποθέματος.
Η Μαρία Μποϊλέ, Συνεργαζόμενη Ερευνήτρια στο Ερευνητικό Κέντρο «Αθηνά» και στο ΕΚΠΑ, παρουσίασε την ερευνητική διάσταση της συζήτησης, αναφερόμενη στο έργο UNIC, το οποίο στοχεύει στην ανάπτυξη μιας no-code πλατφόρμας για ανθρώπους που εργάζονται σε πολιτιστικούς φορείς και δεν διαθέτουν τεχνολογικό υπόβαθρο.
Όπως εξήγησε, στόχος είναι να δημιουργηθούν εύχρηστα εργαλεία που θα επιτρέπουν στους πολιτιστικούς οργανισμούς να αναπτύσσουν πολιτιστικές εμπειρίες με τη βοήθεια της ΤΝ. Το έργο συνδέεται με το ευρύτερο European Collaborative Cloud for Cultural Heritage, μια ευρωπαϊκή υποδομή που φιλοδοξεί να προσφέρει στους πολιτιστικούς φορείς εργαλεία, δεδομένα και νέες δυνατότητες αξιοποίησης του πολιτιστικού αποθέματος.
Η κ. Μποϊλέ ανέφερε ότι τα πρώτα αποτελέσματα της έρευνας δείχνουν πως οι πολιτιστικοί φορείς αναγνωρίζουν τη δυνητική αξία της Τεχνητής Νοημοσύνης και θεωρούν ότι η χρήση της είναι πλέον αναπόφευκτη. Ωστόσο, όπως σημείωσε, εκφράζουν έντονους προβληματισμούς για το πώς αυτή η χρήση θα γίνει με διαφάνεια, υπευθυνότητα και σεβασμό προς το κοινό και τον ίδιο τον πολιτιστικό σκοπό.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην ανάγκη σαφούς διάκρισης ανάμεσα στο περιεχόμενο που παράγεται από άνθρωπο και σε εκείνο που παράγεται με τη βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης. Όπως τόνισε, όταν μια πολιτιστική εμπειρία φτάνει στον τελικό αποδέκτη, πρέπει να είναι σαφές ποιο μέρος προέρχεται από ιστορικό τεκμήριο, ποιο από ανθρώπινη ερμηνεία και ποιο από αλγοριθμική παραγωγή.
Η ίδια υπογράμμισε ότι η ηθική δεν πρέπει να μπαίνει στο τέλος της διαδικασίας, αλλά από την αρχή του σχεδιασμού. Όπως είπε, η Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να λειτουργεί ως βοηθός του ανθρώπου και όχι ως υποκατάστατό του. Ο άνθρωπος πρέπει να καθορίζει το «γιατί», να σχεδιάζει την εμπειρία, να επιβλέπει το αποτέλεσμα και να αξιολογεί την αξιοπιστία του.
Κλείνοντας, οι ομιλητές συμφώνησαν ότι το βασικό ζητούμενο είναι η ανθρωποκεντρική αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Η ΤΝ μπορεί να προσφέρει σημαντικές δυνατότητες στους πολιτιστικούς οργανισμούς, από την τεκμηρίωση και την πρόσβαση έως τη δημιουργία νέων εμπειριών. Ωστόσο, για να μετατραπεί σε πραγματικό αναπτυξιακό εργαλείο, πρέπει να εφαρμόζεται με σαφείς κανόνες, διαφάνεια, σεβασμό στα δικαιώματα και προστασία της αυθεντικότητας.
Τη συζήτηση συντόνισε ο Αλέξανδρος Χαρκιολάκης, Διευθυντής του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής».
Το Regional Growth Conference πραγματοποιήθηκε από τις 19 έως τις 21 Μαΐου στο Συνεδριακό και Πολιτιστικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Πατρών, και ύστερα από 14 χρόνια πλέον έχει καθιερωθεί ως ένας σημαντικός θεσμός διαλόγου και ανταλλαγής ιδεών για το μέλλον των ελληνικών περιφερειών και της πραγματικής οικονομίας, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη διαμόρφωση ενός σύγχρονου και βιώσιμου αναπτυξιακού μοντέλου για τη χώρα.
